प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
मरणानंतरच्या दोन वाटा
अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥
मग मंत्र सांगतो की या दोघी वेगवेगळ्या ठिकाणी नेतात. विद्येचे फळ एक, आणि अविद्येचे फळ दुसरेच, असे म्हणतात. ज्या ज्ञानी पुरुषांनी आम्हाला हे समजावून सांगितले, त्यांच्याकडून आम्ही असे ऐकले आहे. वैदिक कल्पनेत मरणानंतर दोन वाटा असतात. एक पितरांची वाट, पितृयान. ती चंद्रलोकाला नेते. तिथे मृत माणसे आपल्या सत्कर्मांचे फळ भोगतात. ते पुण्य संपले की ती पृथ्वीवर पुन्हा जन्म घ्यायला परततात. दुसरी देवांची वाट, देवयान. ती प्रकाशातून वर, देवलोकाकडे जाते. भाष्यकार बृहदारण्यक उपनिषदाचा दाखला देऊन या दोघांची सांगड घालतात: कर्मांनी पितृलोक मिळतो, आणि उपासनेने देवलोक. दोन्हींना आपापले मोल आहे. पण आत्मज्ञानाने मिळणारी मुक्ती यांपैकी कोणत्याच वाटेने मिळत नाही. शेवटची ओळ म्हणजे प्रमाणाची मोहोर. गुरू हे आपल्या मनाने रचत नाहीत. स्वतः शिकलेल्या ज्ञानी पुरुषांकडून, गुरू-शिष्य परंपरेने हे ज्ञान चालत आले आहे.