प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
मनाहूनही वेगवान
अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥
आता गुरू आत्म्याचे वर्णन कोड्यांतून करतात. हे आत्मतत्त्व एक आहे, ते कधीच हलत नाही, तरीही ते मनापेक्षा वेगवान आहे. इंद्रिये त्याला गाठू शकत नाहीत, कारण ते नेहमी त्यांच्या आधीच तिथे असते. जागचे न हलताच ते सगळ्या धावणाऱ्यांच्या पुढे जाते. त्याच्यातच राहून मातरिश्वा, म्हणजे वायू, सर्व प्राण्यांना त्यांची कामे वाटून देतो. पहिले कोडे एका साध्या प्रयोगाने उलगडते. मनाला सर्वांत दूरच्या ताऱ्यापर्यंत पाठवून पाहा. ते क्षणात तिथे पोहोचते, पण पाहते तर आत्मा तिथे आधीच आहे. जे सगळीकडे आहेच, त्याला कुठे पोहोचायला हलावे लागत नाही. या मंत्रात इंद्रियांना “देव” म्हटले आहे. “देव” या शब्दाचा मूळ अर्थ प्रकाशणारा. इंद्रिये आपल्यासाठी जग उजळून दाखवतात, म्हणून त्यांना हे नाव. मातरिश्वा हे वायूचे जुने वैदिक नाव. भाष्यकार इथे त्याचा अर्थ विश्वाचा महाप्राण असा घेतात. तोच प्रत्येक हालचाल चालवतो: अग्नी जळतो, सूर्य तापतो, पाऊस पडतो. हे सारे आत्म्याच्या आतच घडते, आणि आत्मा मात्र अचल राहतो.