प्रमुख उपनिषदे · ईशोपनिषद्
नाशवंत आणि मूळ
सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्या अमृतमश्नुते ॥ १४ ॥
म्हणून ही दुसरी जोडीही एकत्र धरायची. जो संभूती आणि विनाश, होणे आणि नाश, दोन्ही एकत्र जाणतो, तो विनाशाने मृत्यू पार करतो, आणि संभूतीने अमृतत्व मिळवतो. इथे “विनाश” हे व्यक्त हिरण्यगर्भाचेच नाव आहे, कारण जे जन्माला येते त्याचा एक दिवस नाश होतोच. मग त्याची जोडी असलेली “संभूती” म्हणजे इथे अव्यक्त मूळच असले पाहिजे. शंकराचार्य दोन्ही ओळींत हाच अर्थ घेतात: हा शब्द “असंभूती”चे लघुरूप आहे. शेवटच्या ओळीत संस्कृत अक्षरे संधीमुळे एकमेकांत मिसळतात, त्यामुळे तो शब्द दोन्ही प्रकारे ऐकता येतो. हिरण्यगर्भाच्या उपासनेने मिळणाऱ्या शक्ती माणसाला दुर्बलता, अधर्म आणि वासना यांच्या पलीकडे नेतात; याच गोष्टी आपल्याला मर्त्य ठेवतात. मग अव्यक्त मुळाच्या उपासनेने त्यात विलीन होण्याची दीर्घ, मृत्युरहित विश्रांती मिळते. हे दोन्ही वाटेवरचे टप्पे आहेत, वाटेचा शेवट नव्हे. शेवट तोच, ज्याने उपनिषदाची सुरुवात झाली: सर्व गोष्टींत एकाच आत्म्याला, ईशाला पाहणे. भाष्यकार म्हणतात, या वाटेने चालणारे मरणानंतर तिथे पोहोचतात. ते त्या तेजस्वी मार्गाने जातात, ज्याची प्रार्थना शेवटच्या चार मंत्रांत मरणघटकेला केली आहे.