प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
सर्वस्व देणारे वडील
ॐ उशन् ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ । तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस ॥ १ ॥
कठ उपनिषद भारतीय चिंतनातली एक थोर कथा सांगते. एक मुलगा मृत्यूच्या घरी जातो, आणि त्यालाच विचारतो: आपण मेल्यावर आपले काय होते? मृत्यूने दिलेले उत्तर म्हणजे आत्म्याची शिकवण: प्रत्येकाच्या गाभ्यात असलेली, कधीही न मरणारी जाणीव. हे उपनिषद यजुर्वेदाचे आहे. कठ नावाच्या ऋषींच्या शाखेने ते जपून पुढे दिले, म्हणून त्याला हे नाव मिळाले. कथेची सुरुवात पृथ्वीवर होते. वाजश्रवा नावाच्या एका गृहस्थांनी यज्ञाच्या फळाच्या आशेने आपले सर्वस्व दान केले. त्यांना नचिकेता नावाचा एक मुलगा होता. भाष्यकार या यज्ञाचे नाव सांगतात: विश्वजित, म्हणजे “सर्वांवर विजय”. हा यज्ञ करणाऱ्याला आपली सारी संपत्ती पुरोहितांना द्यावी लागते. त्या बदल्यात त्याला स्वर्गात स्थान मिळेल, अशी आशा असते.