PocketPage

मराठी

119 pieces

  1. सर्वस्व देणारे वडीलकठ उपनिषद भारतीय चिंतनातली एक थोर कथा सांगते. एक मुलगा मृत्यूच्या घरी जातो, आणि त्यालाच विचारतो: आपण मेल्यावर आपले काय होते? मृत्यूने दिलेले उत्तर म्हणजे आत्म्याची शिकवण: प्रत्येकाच्या गाभ्यात असलेली, कधीही न मरणारी जाणीव. हे उपनिषद यजुर्वे…
  2. मुलगा पाहत राहतोनचिकेता अजून लहान होता. पण दानाच्या गाई पुरोहितांकडे नेल्या जात असताना त्याच्या मनात श्रद्धा जागी झाली, आणि तो विचार करू लागला. दान म्हणजे गाई; त्या काळी गाई हीच नेहमीची संपत्ती. वडिलांनी सर्वस्व देण्याचा संकल्प केला होता. पण आता ज्या गाई न…
  3. काहीच देऊ न शकणाऱ्या गाईत्याच्या मनात आले: या गाईंनी शेवटचे पाणी पिऊन घेतले आहे, शेवटचे गवत खाऊन घेतले आहे. त्यांची शेवटची धार काढून झाली आहे, आणि त्यांना आता वासरेही होणार नाहीत. अशा गाई जो दान करतो, तो आनंद नसलेल्या जगात जातो. ज्याचा देणाऱ्याला काहीच उपयोग उरलेल…
  4. “मला कुणाला द्याल?”म्हणून नचिकेता वडिलांकडे गेला. “बाबा,” त्याने विचारले, “आपण मला कुणाला देणार?” वडील काहीच बोलले नाहीत. मुलाने पुन्हा विचारले, आणि तिसऱ्यांदाही. शेवटी वडिलांचा संताप अनावर झाला. “तुला मी मृत्यूला देतो!” प्रश्न शांत होता, पण त्यात ठपका होता,…
  5. मृत्यूला माझे काय काम?नचिकेताने स्वतःची किंमत तोलून पाहिली. पुष्कळांमध्ये मी पहिल्यांपैकी एक म्हणून जातो, त्याला वाटले. पुष्कळांमध्ये मधल्यांपैकी एक म्हणून जातो. मृत्युदेव यमाचे असे कोणते काम आहे, जे तो आज माझ्याकडून करून घेईल? पहिल्या ओळींचा अर्थ शंकराचार्य असा…
  6. शेतातल्या धान्यासारखाशंकराचार्य सांगतात, तोपर्यंत वडिलांचा राग निवळला होता, आणि आपल्या बोलण्याचा त्यांना पश्चात्ताप होत होता. हे पाहून नचिकेता त्यांना म्हणाला. आपले पूर्वज कसे जगले, ते मागे वळून पाहा. आजचे सज्जन कसे जगतात, तेही पाहा. मर्त्य माणूस धान्यासारखा पि…
  7. अग्नीसारखा अतिथीनचिकेता मृत्यूच्या घरी पोहोचला, पण यम घरी नव्हता. तीन रात्री मुलगा तिथे वाट पाहत राहिला, आणि कुणीही त्याला अन्न दिले नाही. नचिकेता जन्माने ब्राह्मण होता, आणि वैदिक रीतीप्रमाणे अशा अतिथीला देवासारखा मान असे. यम घरी परतला, तेव्हा घरच्यांनी त्…
  8. उपाशी अतिथी काय हिरावून नेतोअसा यजमान काय गमावतो, ते घरच्यांनी पुढे सांगितले. मूर्ख माणसाच्या घरी ब्राह्मण उपाशी राहिला, तर तो त्याचे सर्वस्व हिरावून नेतो. यजमानाच्या आशा आणि ज्याची तो वाट पाहतो, ते सारे तो नेतो. त्याच्या मैत्रीचे आणि गोड बोलण्याचे पुण्य नेतो. त्याच्य…
  9. तीन रात्री, तीन वरइशारा लागू पडला. यम लगेच मुलाकडे गेला आणि त्याला नमस्कार केला. “हे ब्राह्मणा,” तो म्हणाला, “तू वंदनीय अतिथी आहेस, आणि माझ्या घरी तीन रात्री उपाशी राहिलास. ब्राह्मणा, तुला नमस्कार असो. माझे कल्याण होवो. याची भरपाई म्हणून तीन वर माग.” “माझे क…
  10. पहिला वर: वडिलांच्या मनाला शांतीनचिकेताने स्वतःसाठी काहीच मागितले नाही. “हे मृत्युदेवा,” तो म्हणाला, “माझे वडील गौतम माझ्याविषयी निश्चिंत होवोत. त्यांचे मन शांत आणि प्रसन्न होवो, त्यांचा राग जावो. आपण मला परत पाठवाल, तेव्हा त्यांनी मला ओळखावे आणि आनंदाने माझे स्वागत करावे…
  11. वर दिलामृत्यूने लगेच होकार दिला. वडिलांचा उल्लेख त्याने आणखी एका नावाने केला: औद्दालकी आरुणी. “माझ्या इच्छेने औद्दालकी आरुणी तुला ओळखतील, आणि रागावण्यापूर्वी जसे होते, तसेच तुझ्यावर प्रसन्न होतील,” तो म्हणाला. “तुला मृत्यूच्या जबड्यातून सुटलेला पा…
  12. जिथे कसलेच भय नाहीआता नचिकेता दुसऱ्या वराकडे वळतो. त्याच्या काळातल्या धर्माचे सर्वोच्च ध्येय स्वर्ग होते, आणि वडिलांच्या यज्ञालाही तेच फळ हवे होते. म्हणून तो आधी स्वर्गाबद्दल विचारतो. सुरुवात तो त्याच्या वर्णनाने करतो. स्वर्गात कसलेच भय नाही, तो म्हणतो. हे म…
  13. दुसरा वर: स्वर्गाचा अग्नी“स्वर्गाकडे नेणारा अग्नी आपण जाणता, मृत्युदेवा,” नचिकेता म्हणाला. “माझी श्रद्धा आहे; तो मला शिकवा. स्वर्गलोकात पोहोचणारे अमृतत्व भोगतात. हा माझा दुसरा वर.” हा अग्नी लवकरच मुलाच्या नावाने ओळखला जाणार आहे: नाचिकेत अग्नी. हा एक विधी आहे: विटां…
  14. गुहेत लपलेला अग्नी“मी तुला सांगतो,” मृत्यू म्हणाला, “आणि तू ते नीट शिकून घे, नचिकेता, कारण स्वर्गाचा अग्नी मी जाणतो. त्या अनंत लोकापर्यंत नेणारा तो मार्ग आहे, आणि त्या लोकाचा आधारही तोच. तो गुहेत लपलेला आहे, हे लक्षात ठेव.” उपनिषदांत गुहा ही हृदयाची, किंवा ह…
  15. विटा, संख्या आणि वेदीमग ज्याच्यापासून सारी जगे निर्माण झाली, तो अग्नी मृत्यूने त्याला शिकवला. वेदीसाठी कोणत्या विटा, किती, आणि कशा रचायच्या, हे सारे त्याने सांगितले. नचिकेताने ते सारे जसेच्या तसे म्हणून दाखवले. त्यावर खूश होऊन मृत्यू पुन्हा बोलू लागला. अशा वेदी…
  16. वरापलीकडची देणगीथोर मनाचा मृत्यू मुलावर प्रसन्न झाला. “आज इथे मी तुला आणखी एक वर देतो,” तो म्हणाला. “आतापासून हा अग्नी तुझ्या नावाने ओळखला जाईल. आणि ही अनेक रंगांची माळही घे.” या माळेसाठी मूळ शब्द आहे सृङ्का, एक दुर्मीळ शब्द. शंकराचार्य तिचा अर्थ रत्नांची…
  17. तीन, तीन आणि तीनमृत्यू पुढे या अग्नीची महती सांगतो. जो हा नाचिकेत अग्नी तीनदा पेटवतो, तिघांशी निष्ठा राखतो, आणि तीन कर्तव्ये पार पाडतो, तो जन्म आणि मृत्यू दोन्ही तरून जातो. एक तेजस्वी, स्तुत्य देव आहे; तो सर्वज्ञ आहे, सृष्टिकर्त्यापासून जन्मलेला आहे. त्याल…
  18. मृत्यूच्या पाशांतून सुटकाजो हा अग्नी तीनदा पेटवतो, या तीन गोष्टी जाणतो, आणि त्या ज्ञानाने नाचिकेत अग्नीची वेदी रचतो, तो मरणापूर्वीच मृत्यूचे पाश झुगारून देतो. दुःखाच्या पलीकडे जाऊन तो स्वर्गलोकात आनंदात राहतो. हा मंत्र वेगळेच तीन मोजतो. “या तीन गोष्टी” म्हणजे वेदीब…
  19. आता तिसरा वरमृत्यूने अग्नीविषयीची शिकवण संपवली. “नचिकेता, हा तुझा स्वर्गाचा अग्नी. दुसऱ्या वराने तू तो मागितलास. लोक त्याला तुझेच नाव देतील. आता, नचिकेता, तिसरा वर माग.” आत्तापर्यंत मृत्यूने मोकळ्या हाताने दिले आहे: वडिलांना शांती, एक अग्नी, एक नाव आणि…
  20. मरणानंतर काय होते?नचिकेताने विचारले: “माणूस मेल्यावर एक शंका उरते. काही म्हणतात, ‘तो अजूनही आहे.’ काही म्हणतात, ‘तो आता नाही.’ याचे सत्य आपल्याकडून शिकून मला जाणायचे आहे. हा माझा तिसरा वर.” शरीर टिकते का, हे मुलगा विचारत नाही; ते टिकत नाही, हे सगळ्यांना दिसत…
  21. मृत्यू माघार घेतोमृत्यू कचरला. “पूर्वी देवांनाही याविषयी शंका होती,” तो म्हणाला. “हे समजणे सोपे नाही; हा विषय फार सूक्ष्म आहे. नचिकेता, दुसरा वर माग. माझ्यामागे लागू नकोस. हा वर सोडून दे.” क्षणापूर्वी इतका उदार असलेला देव आता माघार घेतो. जुने भाष्यकार यात ए…
  22. दुसरा कोणताच वर नकोनचिकेता डगमगला नाही. “देवांनाही याविषयी शंका होती, असे आपण म्हणता,” तो म्हणाला, “आणि हे समजणे सोपे नाही, असेही म्हणता. मग आपल्यासारखा दुसरा गुरू मला कुठे मिळणार? आणि या वराच्या तोडीचा दुसरा वरही नाही.” मृत्यूच्या इशाऱ्यालाच मुलगा चिकाटीचे क…
  23. त्याऐवजी संपत्तीमग मृत्यूने दुसरा मार्ग धरला: त्याने त्याऐवजी संपत्ती देऊ केली. “शंभर वर्षे जगणारे मुलगे आणि नातू माग,” तो म्हणाला. “गुरांचे कळप, हत्ती, सोने आणि घोडे माग. विस्तीर्ण भूमी माग. आणि तू स्वतः हवे तितके शरद पाहा.” वैदिक प्रार्थना पुन्हा पुन्हा…
  24. मनात येईल ते“याच्या तोडीचा कोणताही वर तुला सुचत असेल, तर तो माग,” मृत्यू पुढे म्हणाला. “संपत्ती माग, आणि ती भोगायला दीर्घ आयुष्य. नचिकेता, या विशाल पृथ्वीवर थोर हो. तुझी प्रत्येक इच्छा मी पुरी करीन.” आता मृत्यू डाव वाढवतो. संपत्ती आणि दीर्घायुष्याशिवाय…
  25. माणसाला न मिळणारी सुखे“मर्त्यलोकात जी जी सुखे दुर्लभ आहेत,” मृत्यू म्हणाला, “ती सगळी हवी तशी माग. या सुंदर स्त्रिया पाहा, रथांसह आणि वाद्यांसह. अशा स्त्रिया कुठल्याही माणसाला मिळत नाहीत. त्या मी तुला देतो; त्या तुझी सेवा करतील. पण नचिकेता, मरणाबद्दल मला विचारू न…
  26. उद्यापर्यंतच टिकणारेनचिकेता म्हणाला, “हे अंतका, या गोष्टी उद्यापर्यंतच टिकतात. मर्त्य माणसाच्या प्रत्येक इंद्रियाचे तेज त्या झिजवतात. आणि कितीही लांब आयुष्य असले, तरी ते थोडेच असते. म्हणून आपले रथ आपल्यापाशीच ठेवा, आणि आपले नाचगाणेही.” अंतक हे मृत्यूचे एक नाव:…
  27. संपत्ती कधीच पुरी पडत नाही“संपत्तीने कुणाचेच समाधान होत नाही,” नचिकेता पुढे म्हणाला. “आणि आता आम्ही आपले दर्शन घेतले आहे, तर संपत्ती मिळेलच. आपण राज्य करत आहात तोपर्यंत आम्ही जगूच. पण मला मागायचा आहे, तो वर हाच.” मधल्या ओळींचा अर्थ शंकराचार्य सांगतात. मृत्यूला समोरा…
  28. दीर्घ आयुष्य कुणाला हवे?“मी मर्त्य आहे,” नचिकेता म्हणाला. “मला म्हातारपण येणार, आणि इथे खाली पृथ्वीवर राहतो. आता कधीही म्हातारे न होणाऱ्या अमरांच्या जवळ मी आलो आहे, आणि ते कसे आहेत, हे मला कळले आहे. सौंदर्य, प्रणय आणि सुख खरोखर काय आहेत, याचा विचार केला, तर अति दी…
  29. पलीकडचा महाप्रवासनचिकेताने आपली विनंती संपवली. “हे मृत्युदेवा, ज्या पलीकडच्या महाप्रवासाबद्दल लोकांच्या मनात ही शंका आहे, त्याबद्दल आम्हाला सांगा. हा वर गूढात खोलवर शिरतो. नचिकेता दुसरा कोणताही वर मागत नाही.” महाप्रवास म्हणजे मृत्यूनंतरचा, पुढच्या लोकाकडे ह…
  30. श्रेय आणि प्रेयनचिकेताने प्रत्येक देणगी नाकारली, आणि आता मृत्यू त्याला शिकवू लागतो. सुरुवात तो एका निवडीपासून करतो. ही निवड प्रत्येक माणसापुढे येतेच. श्रेय वेगळे, आणि प्रेय अगदीच वेगळे, तो म्हणतो. दोन्ही माणसाला ओढतात, पण वेगवेगळ्या दिशांना. जो श्रेय स्वी…
  31. शहाणे कसे निवडतातश्रेय आणि प्रेय दोन्ही प्रत्येक माणसापुढे येतात, मृत्यू पुढे सांगतो. शहाणा माणूस दोघांभोवती फिरून, सगळ्या बाजूंनी त्यांना निरखतो, आणि त्यांतला फरक ओळखतो. मग तो प्रेयापेक्षा श्रेय निवडतो. मंदबुद्धी माणूस मात्र मिळवण्याच्या आणि राखण्याच्या हव…
  32. तू सगळे सोडून दिलेसमग मृत्यू मुलाकडे वळून त्याची स्तुती करतो. “नचिकेता, मी देऊ केलेली सुखे तू नीट निरखून पाहिलीस. त्यांतली काही खरोखर सुंदर होती, काही फक्त सुंदर दिसणारी. आणि तू ती सगळी सोडून दिलीस. ज्या संपत्तीच्या वाटेत पुष्कळ माणसे बुडतात, ती वाट तू धरली न…
  33. दूर दूर जाणाऱ्या दोन वाटामृत्यू पुढे म्हणतो. अविद्या आणि जिला विद्या म्हणतात ती, या दोघी एकमेकींपासून फार दूर आहेत. त्या उलट दिशांना नेतात. नचिकेताला विद्येची ओढ आहे, असे मला दिसते. इतक्या सुखांनीही तुला तिच्यापासून ओढून नेले नाही. इथे अविद्या म्हणजे माहितीचा अभाव…
  34. आंधळ्यामागे आंधळेआता मृत्यू दुसऱ्या वाटेवरच्या माणसांचे वर्णन करतो. ते अविद्येच्या अगदी मध्ये राहतात, तरीही स्वतःला शहाणे आणि विद्वान समजतात. आंधळ्याने नेलेल्या आंधळ्यांसारखे ते ठेचकाळत इकडेतिकडे भटकत राहतात. आंधळ्या माणसांची एक रांग डोळ्यांसमोर आणा. प्रत्य…
  35. “हेच एक जग आहे”अशा माणसाला पलीकडचे काही दिसत नाही, मृत्यू म्हणतो. तो लहान मुलासारखा अजाण आहे, बेफिकीर आहे, संपत्तीने भुललेला आहे. “हेच एक जग आहे; दुसरे कोणतेच नाही,” असे तो मानतो. आणि म्हणून तो पुन्हा पुन्हा माझ्या हाती सापडतो. “पलीकडचे” म्हणजे नेमके तेच,…
  36. ऐकायलाही दुर्मीळ, समजायलाहीआत्मा सहजासहजी मिळत नाही, मृत्यू समजावतो. पुष्कळांना त्याच्याबद्दल ऐकायलाही मिळत नाही. ज्यांनी ऐकले, त्यांच्यापैकीही पुष्कळांना तो कळत नाही. जो त्याचे ज्ञान देऊ शकतो, तो एक आश्चर्यच; आणि जो ते मिळवतो, तो कुशल. कुशल गुरूने शिकवल्यावर जो त्या…
  37. त्याच्याशी एकरूप झालेला गुरूगुरू इतका दुर्मीळ का असावा लागतो? कमी योग्यतेच्या माणसाने शिकवले, तर कितीही विचार केला तरी आत्मा खरा कळत नाही. पण आपण त्याच्याशी एकरूप आहोत, हे जाणणाऱ्याने शिकवले, तर मनाची डळमळ उरत नाही. शंकराचार्य समजावतात, असा कमी योग्यतेचा गुरू आत्म्याच…
  38. तर्काच्या पलीकडेही समज तर्काने मिळत नाही, मृत्यू म्हणतो. पण दुसऱ्याने शिकवली, तर ती सहज कळते, प्रिय मुला. आणि ती तुला मिळाली आहे. तुझा निश्चय खरोखर अढळ आहे. नचिकेता, तुझ्यासारखा प्रश्न विचारणारा आम्हाला नेहमी भेटो! तर्क निरुपयोगी नाही, पण तो इथपर्यंत पोहोच…
  39. न टिकणारा खजिनाआता मृत्यू स्वतःबद्दल सांगतो. “लोक ज्याला खजिना म्हणतात, तो टिकत नाही, हे मी जाणतो. जे अस्थिर आहे, त्याने स्थिर कधीच मिळत नाही. हे जाणून मी नाचिकेत अग्नी रचला, आणि नाश पावणाऱ्या वस्तूंनी काहीतरी टिकाऊ मिळवले.” नाचिकेत अग्नी म्हणजे दुसऱ्या व…
  40. सर्वोच्च फळाचाही त्याग“नचिकेता, तू सारे पाहिलेस,” मृत्यू पुढे म्हणतो. “सर्व इच्छांची पूर्ती. जगाचा आधार. यज्ञकर्माचे अनंत फळ. जिथे कसलेच भय नाही, तो पैलतीर. स्तोत्रांनी गायलेली, दूरवर पसरलेली थोरवी, एक भक्कम आधार. हे सारे तू पाहिलेस, आणि शहाणपणाने, स्थिर मनाने त…
  41. हृदयात लपलेला देवत्याऐवजी त्याने जे निवडले, ते असे आहे. आत्मा दिसायला कठीण आहे. तो सर्व गोष्टींत खोलवर शिरून लपून राहिला आहे. तो हृदयाच्या गुहेत बसलेला आहे, खोल अंधारात राहतो. तो पुरातन आहे, सर्वांहून जुना. मंत्र त्याला देव म्हणतो. देव म्हणजे “प्रकाशणारा”,…
  42. सताड उघडे घरमर्त्य माणूस ही शिकवण ऐकतो, आणि मनापासून स्वीकारतो. तो “धर्म्याला” वेगळा काढतो, आणि या सूक्ष्म तत्त्वापर्यंत पोहोचतो. मग तो आनंदात राहतो, कारण खरोखर आनंद मानावा असे त्याला सापडलेले असते. “धर्म्य” म्हणजे आत्मा. तो धर्मापासून कधीच दूर नसतो, म…
  43. सर्वांच्या पलीकडचेनचिकेता उत्सुक झाला. “मग आपल्याला जे दिसते, ते मला सांगा,” तो म्हणाला. “जे धर्माच्या पलीकडे आहे, आणि अधर्माच्याही पलीकडे, त्याविषयी सांगा. जे केलेल्याच्या आणि न केलेल्याच्या पलीकडे आहे. जे होऊन गेलेल्याच्या आणि पुढे होणाऱ्याच्याही पलीकडे आह…
  44. एकच शब्द: ॐमृत्यूने उत्तर दिले. “सारे वेद एकाच ध्येयाबद्दल बोलतात, आणि प्रत्येक तप त्याच्याचकडे बोट दाखवते. ते मिळवण्यासाठीच लोक ब्रह्मचर्य पाळतात. ते ध्येय मी तुला थोडक्यात सांगतो. ते आहे ॐ.” मुलाने तर एका सत्याविषयी विचारले होते; मग उत्तर एक शब्द का…
  45. कधीही नष्ट न होणारे अक्षरहे अक्षरच ब्रह्म आहे, मृत्यू पुढे सांगतो. हे अक्षरच सर्वश्रेष्ठ आहे. जो हे अक्षर जाणतो, त्याला हवे ते मिळते. इथे शब्दांचा एक खेळ आहे. अक्षर म्हणजे वर्ण, उच्चारायचा एक ध्वनी; आणि अक्षर म्हणजे “ज्याचा क्षय होत नाही ते”. म्हणून हा मंत्र असेही…
  46. मनाला धरायला आधारहेच सर्वोत्तम आलंबन, हेच सर्वोच्च आलंबन. हे आलंबन जो जाणतो, तो ब्रह्मलोकात गौरवला जातो. आलंबन म्हणजे मनाला टेकायला मिळणारा आधार. ब्रह्माला ना आकार, ना रंग, त्यामुळे मन त्यावरून घसरते. ॐ मनाला धरायला काहीतरी देते; अंधारात जिना चढताना कठडा हा…
  47. न जन्मणारा, न मरणाराआता मृत्यू तिसऱ्या वराचे थेट उत्तर देतो. आत्मा, आपल्या आतला जाणणारा, कधी जन्मत नाही आणि कधी मरत नाही. तो कशापासून आलेला नाही, आणि तो कधी दुसरे काही झालेला नाही. तो अजन्मा, नित्य, शाश्वत आणि पुरातन आहे. शरीर मारले गेले, तरी तो मारला जात नाही…
  48. न मारणारा, न मरणारामारणाऱ्याला वाटत असेल की मी मारतो, आणि मारल्या जाणाऱ्याला वाटत असेल की मी मारला गेलो, तर दोघांनाही खरे कळलेले नाही. आत्मा मारत नाही, आणि मारलाही जात नाही. हे आधीच्या मंत्रातूनच निघते. शरीरे मारतात आणि शरीरेच मरतात. पण आत्मा शरीर नाही, आणि श…
  49. लहानाहून लहान, मोठ्याहून मोठाआत्मा सर्वांत लहान गोष्टीहूनही लहान, आणि सर्वांत मोठ्याहूनही मोठा आहे. तो प्रत्येक प्राण्याच्या हृदयाच्या गुहेत ठेवलेला आहे. ज्याची वासना सुटली आहे, तो मन आणि इंद्रिये निर्मळ झाल्यावर आत्म्याची ही थोरवी पाहतो, आणि शोकातून मुक्त होतो. अणूहून…
  50. बसल्या जागी सर्वत्रमग एक कोडे येते. बसलेला असूनही तो दूर जातो. झोपलेला असूनही सर्वत्र पोहोचतो. जो आनंदतो, आणि आनंदतही नाही, त्या देवाला माझ्याशिवाय दुसरा कोण जाणू शकेल? आत्मा स्वतः कधीच हलत नाही. पण मन आणि इंद्रिये जिथे जातात, तिथे तो गेल्यासारखा वाटतो. अंथरु…
  51. एकच अढळकोड्यांचा अर्थ साधा आहे. आत्मा अशरीर आहे, तरी शरीरांत राहतो. कधीच स्थिर न राहणाऱ्या गोष्टींमध्ये तो स्थिर आहे. तो महान आहे, सर्वव्यापी आहे. या आत्म्याला जाणणारा ज्ञानी शोक करत नाही. बाकी सारे बदलते: शरीर, मनःस्थिती, भोवतालचे जग. जे बदलते, त…
  52. केवळ विद्वत्तेने नव्हेमग आत्मा मिळतो तरी कसा? प्रवचनांनी नाही, मृत्यू म्हणतो, बुद्धिमत्तेने नाही, आणि खूप ऐकण्या-वाचण्यानेही नाही. आत्मा ज्याला निवडतो, त्यालाच तो मिळतो. त्याच्यापुढे आत्मा आपले खरे रूप उघड करतो. म्हणजे केवळ अभ्यास कितीही केला तरी पुरत नाही. विद्…
  53. शांत मनत्या निवडीचा अर्थ काहीही असो, त्यामुळे प्रयत्न व्यर्थ ठरत नाहीत. जो दुष्कर्मांपासून परावृत्त झाला नाही, तो आत्म्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. ज्याची इंद्रिये बेलगाम आहेत, तोही नाही. ज्याचे मन विखुरलेले आहे, तोही नाही. आपल्या कामाचे फळ काय मिळेल…
  54. मृत्यूचाही घासमृत्यू या भागाचा शेवट एका विलक्षण प्रतिमेने करतो. आत्म्यासाठी ब्राह्मण आणि क्षत्रिय दोघेही फक्त भात आहेत. खुद्द मृत्यू त्या भातावर घातलेले वरण आहे. असा आत्मा कुठे आहे, हे खरोखर कोण जाणू शकेल? ब्राह्मण आणि क्षत्रिय हे दोन सर्वोच्च वर्ण होते:…
  55. गुहेतली छाया आणि प्रकाशआत्मा नेहमीच्या मार्गाने जाणता येत नाही, असे मृत्यूने नचिकेताला सांगितले होते. आता तो कसा जाणता येतो, ते मृत्यू दाखवू लागतो. सुरुवात तो आत्मा कुठे राहतो, तिथून करतो. आपल्या प्रत्येकात दोन आत्मे आहेत, तो म्हणतो. ते हृदयाच्या गुहेत शेजारी शेज…
  56. पूल आणि पैलतीरआता मंत्र प्रार्थनेचे रूप घेतो. नाचिकेत अग्नी हा यज्ञ करणाऱ्यांसाठी पूल आहे; तो आम्हांला साधता येवो. अविनाशी, सर्वोच्च ब्रह्म हा पार जाऊ पाहणाऱ्यांचा निर्भय पैलतीर आहे; ते आम्हांला जाणता येवो. इथे दोन ध्येये शेजारी उभी आहेत. सुरुवातीपासून म…
  57. रथमग उपनिषदांतली एक सर्वांत प्रसिद्ध प्रतिमा येते. आत्म्याला रथाचा स्वामी जाण, आणि शरीराला रथ. बुद्धीला सारथी जाण, आणि मनाला लगाम. त्या काळचा युद्धाचा रथ डोळ्यांसमोर आणा. त्याचा स्वामी रथात असतो, पण तो रथ हाकत नाही. त्याच्या शेजारी सारथी उभा…
  58. घोडे आणि त्यांचे रस्तेइंद्रिये म्हणजे घोडे, असे ज्ञानी सांगतात. इंद्रिये ज्या गोष्टींकडे धावतात, ते त्यांचे रस्ते: रूप, आवाज, चव, आणि बाकीचे विषय. आणि शरीर, इंद्रिये आणि मन यांच्याशी जोडलेल्या आत्म्याला ते “भोक्ता”, म्हणजे भोगणारा, म्हणतात. सारथ्याने आवरले नाही,…
  59. उधळलेले घोडेकाय बिघडते, ते आता मृत्यू दाखवतो. समजा, सारथ्याला विवेक नाही, आणि त्याचे मन, म्हणजे लगाम, नेहमी ढिले असते. मग त्याची इंद्रिये बेफाम होतात, बेपर्वा सारथ्याच्या उधळलेल्या घोड्यांसारखी. मंत्रातला शब्द विज्ञान आहे; इथे त्याचा अर्थ विवेक. विवेक…
  60. शिकवलेले घोडेपण समजा, सारथ्याला विवेक आहे, आणि तो मनाचे लगाम नेहमी घट्ट धरून ठेवतो. मग इंद्रिये त्याचे ऐकतात, कुशल सारथ्याच्या चांगल्या घोड्यांसारखी. इथे इंद्रिये शत्रू नाहीत. चांगले घोडे बळकट आणि वेगवान असतात; रथ पुढे सरकायलाच त्यांची गरज असते. प्रश्न…
  61. पुन्हा फेऱ्यातप्रत्येक रथ शेवटी पोचतो कुठे? ज्याला विवेक नाही, ज्याचे मन बेसावध आहे, आणि जो कधीच शुद्ध नसतो, तो ध्येयापर्यंत पोचत नाही. तो संसारातच भटकत राहतो. संसार म्हणजे जन्ममरणाचा फेरा: जन्मणे, जगणे, मरणे, आणि पुन्हा जन्मणे, असे पुन्हा पुन्हा. मागच्य…
  62. पुन्हा जन्म नाहीपण ज्याला विवेक आहे, ज्याचे मन सावध आहे, आणि जो नेहमी शुद्ध असतो, तो ध्येयापर्यंत पोचतोच. आणि तिथून तो पुन्हा जन्माला येत नाही. ही आधीच्या मंत्राची दुसरी बाजू, आणि मुलाच्या प्रश्नाचे उत्तरही. मेल्यावर माणसाचे काय होते, असे नचिकेताने विचारले…
  63. वाटेचा शेवटज्याचा सारथी विवेक आहे, आणि जो मनाचे लगाम धरून ठेवतो, तो वाटेच्या शेवटापर्यंत पोचतो. तेच विष्णूचे परम पद. हे शब्द ऋग्वेदातल्या एका प्रसिद्ध ओळीचा प्रतिध्वनी आहेत: “विष्णूचे ते परम पद”. ऋग्वेद हा सर्वांत प्राचीन वेद. जुन्या सूक्तांत विष्णू त…
  64. आतली शिडीपण ते ध्येय नेमके आहे कुठे? आता मृत्यू आत जाणारी वाट पायरी पायरीने दाखवतो. इंद्रियांच्या पलीकडे त्यांचे विषय आहेत. विषयांच्या पलीकडे मन. मनाच्या पलीकडे बुद्धी. आणि बुद्धीच्या पलीकडे महान आत्मा. याला सात पायऱ्यांची शिडी समजा; पुढचा मंत्र ती…
  65. पुरुषाच्या पलीकडे काही नाहीशिडी पुढे चढत जाते. महान आत्म्याच्या पलीकडे अव्यक्त. अव्यक्ताच्या पलीकडे पुरुष. पुरुषाच्या पलीकडे काहीच नाही. तोच वाटेचा शेवट, तीच परम गती. अव्यक्त म्हणजे आकार घेण्यापूर्वीचे जग: सारे काही न दिसता त्यात सामावलेले असते, जसा अख्खा वृक्ष बीजात…
  66. सूक्ष्म बुद्धीला दिसणाराहा आत्मा सर्व प्राण्यांत लपलेला आहे, आणि तो उघडपणे झळकत नाही. पण सूक्ष्म पाहणारे त्याला पाहतात, धारदार आणि सूक्ष्म झालेल्या बुद्धीने. तो सगळ्यांत आहे, तर उघड का दिसत नाही? कारण आपले लक्ष नेहमी स्थूल पायऱ्यांवर अडकलेले असते: वस्तूंवर, इंद्रि…
  67. आत आत वळतानाअशी बुद्धी सूक्ष्म होते कशी? मृत्यू त्यासाठीची साधना सांगतो: ध्यानात ही शिडी एकेक पायरी करून चढायची. आधी ज्ञानी माणसाने वाणी, आणि तिच्याबरोबर सगळी इंद्रिये, मनात आवरून घ्यावीत. मग मन बुद्धीत ओढून घ्यावे. बुद्धी म्हणजे आपल्यातला जाणणारा आणि…
  68. उठा, जागे व्हाआता ही शिकवण सगळ्यांना उद्देशून एक हाक होते. उठा! जागे व्हा! थोर गुरूंकडे जा, आणि त्यांच्याकडून शिका. ही वाट वस्तऱ्याच्या धारेसारखी तीक्ष्ण आहे; ती पार करायला कठीण, तिच्यावरून चालायला कठीण. असे ज्ञानी सांगतात. “थोर गुरू” यासाठी मूळ शब्द आहे…
  69. मृत्यूच्या जबड्यातून सुटकाहे ध्येय आहे तरी काय? त्याला ना आवाज, ना स्पर्श, ना रूप. त्याचा क्षय होत नाही. त्याला ना चव, ना वास. ते नित्य आहे, अनादी आणि अनंत आहे, महान आत्म्याच्याही पलीकडे आहे, अचल आहे. ते जाणणारा मृत्यूच्या जबड्यातून सुटतो. पाचही इंद्रियांना जे जे पक…
  70. कथाच एक आशीर्वादआता हा भाग संपत येतो, आणि त्याबरोबर कठ उपनिषदाचा पूर्वार्धही. इथे उपनिषद स्वतःच्या आवाजात बोलते. नचिकेताची ही पुरातन कथा खुद्द मृत्यूने सांगितली. जो ज्ञानी ती सांगतो, किंवा ऐकतो, तो ब्रह्मलोकात गौरवला जातो. भारतीय धर्मग्रंथ अनेकदा असेच संपत…
  71. पितरांसाठी एक रहस्यशुद्ध आणि श्रद्धाळू माणसाने हे परम रहस्य ब्राह्मणांच्या सभेत, किंवा पितरांच्या श्राद्धाच्या वेळी म्हणावे. त्याचे फळ अनंत होते. त्याचे फळ अनंत होते. श्राद्धाच्या वेळी ही कथा म्हटली, तर त्या विधीचे फळ अनंत होते, असे भाष्यकार सांगतात. शेवटचे श…
  72. आत वळलेली दृष्टीकठ उपनिषदाचा उत्तरार्ध सुरू होतो. मृत्यू अजूनही नचिकेताला आत्म्याविषयीच, आपल्यातल्या अमर “मी”विषयी, शिकवतो आहे. आधी तो सांगतो, आत्मा इतक्या क्वचित का दिसतो. स्वयंभू ईश्वराने, जगाच्या निर्मात्याने, इंद्रियांची द्वारे बाहेरच्या दिशेला तोंड कर…
  73. मृत्यूचे जाळेअजाण माणसे बाहेरच्या सुखांमागे धावतात, आणि सर्वत्र पसरलेल्या मृत्यूच्या जाळ्यात जाऊन अडकतात. पण खरोखर अमर काय आहे, हे ज्ञानी जाणतात. इथल्या न टिकणाऱ्या गोष्टींत ते टिकणारे काही शोधत नाहीत. “अजाण” यासाठी मूळ शब्दाचा अर्थ आहे “लहान मुले”. संप…
  74. सर्व जाणणारारूप, चव, वास, आवाज आणि स्पर्श, आणि प्रणयाचे सुख, हे सारे आपण कशाने जाणतो? याच आत्म्याने. याला न कळणारे असे काय उरते? हेच ते. प्रत्येक दृश्यामागे एक पाहणारा असतो, प्रत्येक आवाजामागे एक ऐकणारा. डोळा स्वतः पाहत नाही; मेलेल्या माणसाचे डोळे उघडे…
  75. स्वप्नाचा आणि जागेपणाचा साक्षीज्याच्यामुळे आपण स्वप्नातले जग आणि जागेपणीचे जग, दोन्ही पाहतो, तो महान, सर्वव्यापी आत्मा. हे जाणणारा ज्ञानी शोक करत नाही. आपल्याच रात्री आणि दिवस आठवा. स्वप्नात आपण एक अख्खे जग पाहतो, आणि त्यात जगतो. मग जाग येते, आणि दुसरे जग समोर येते. दोन…
  76. जवळचा, आणि काळाचा स्वामीहा मध चाखणारा, अगदी जवळ असलेला जिवंत आत्मा. तोच भूत आणि भविष्य यांचा स्वामी आहे, हे जो जाणतो, तो मग कशालाही भिऊन मागे सरत नाही. हेच ते. “मध चाखणारा” हे कर्मांची फळे चाखणाऱ्या आत्म्याचे धाडसी नाव आहे; ती फळे गोड असोत वा कडू. रोजचा प्रत्येक द…
  77. पाण्याआधी जन्मलेलामग मृत्यू सृष्टीच्या अगदी आरंभीही तोच आत्मा दाखवतो. एक जण सर्वांत आधी जन्मला: पाण्याच्याही आधी, तपातून. तो हृदयाच्या गुहेत शिरला, आणि महाभूतांच्या सोबतीने तिथे राहतो. त्याला जो पाहतो, तो ब्रह्म पाहतो. हेच ते. जुन्या सृष्टिकथांत तप म्हणजे सृ…
  78. देवांची माता अदितीहाच मुद्दा एका देवतेच्या रूपानेही मांडला आहे. अदिती प्राणाबरोबर प्रकटते, आणि सगळ्या देवतांना आपल्यात धारण करते. ती गुहेत शिरून तिथे राहते, आणि सर्व प्राण्यांतून जन्म घेते. हेच ते. जुन्या सूक्तांत अदिती, म्हणजे “अमर्याद”, ही देवांची माता आहे…
  79. अरणीतला अग्नीजन्मलेले सारे जाणणारा अग्नी दोन अरणींमध्ये लपलेला आहे, आईने पोटात जपलेल्या बाळासारखा. जागरूक माणसे रोज त्याला आहुती देतात, आणि त्याची स्तुती करतात. हेच ते. वैदिक काळात यज्ञाचा अग्नी लाकडाचे दोन तुकडे एकमेकांवर घासून पेटवला जाई; त्यांना अरणी…
  80. जिथून सूर्य उगवतो आणि मावळतोज्याच्यातून सूर्य उगवतो, आणि ज्याच्यात तो मावळतो; ज्याच्यात सगळ्या देवता रोवलेल्या आहेत, आणि ज्याच्या पलीकडे कुणीच जात नाही. हेच ते. बृहदारण्यक उपनिषदातही हाच मंत्र आहे, आणि ते सांगते: सूर्य प्राणातून उगवतो, आणि प्राणातच मावळतो. म्हणून भाष्…
  81. जसे इथे, तसे तिथेजे इथे आहे, तेच तिथे आहे. जे तिथे आहे, तेच इथे आहे. जो इथे भेदासारखे काही पाहतो, तो मृत्यूकडून मृत्यूकडे जातो. “इथे” म्हणजे शरीरातला, आपले आयुष्य जगणारा आत्मा. “तिथे” म्हणजे सर्वांचे उगमस्थान असलेले ब्रह्म. ते दोन नाहीत. आपल्यातला आत्मा ब्र…
  82. केवळ मनानेहे केवळ मनानेच गाठायचे आहे. इथे भेद मुळीच नाही. जो इथे भेदासारखे काही पाहतो, तो मृत्यूकडून मृत्यूकडे जातो. पूर्वार्धात मृत्यू म्हणाला होता, आत्मा बुद्धिमत्तेने किंवा पुष्कळ विद्वत्तेने मिळत नाही. त्याच्याशी हे जुळत नाही असे वाटेल. पण इथे म्…
  83. अंगठ्याएवढा पुरुषअंगठ्याएवढा पुरुष शरीराच्या मध्यभागी राहतो; तो भूत आणि भविष्य यांचा स्वामी आहे. त्याला जो जाणतो, तो मग कशालाही भिऊन मागे सरत नाही. हेच ते. आत्मा सगळीकडे भरलेला आहे, तर तो इतका लहान का? तो जिथे भेटतो, त्या जागेमुळे. हृदय अंगठ्याएवढे असते असे…
  84. धूर नसलेली ज्योतअंगठ्याएवढा पुरुष धूर नसलेल्या ज्योतीसारखा आहे. तो भूत आणि भविष्य यांचा स्वामी आहे. तो आज आहे, आणि उद्याही असेल. हेच ते. धूर नसलेली ज्योत म्हणजे निव्वळ प्रकाश. धूर म्हणजे तो प्रकाश झाकणारी कोणतीही गोष्ट. आत्मा केवळ जाणीव आहे, आणि त्याला मंद…
  85. डोंगरावरचा पाऊसउंच कड्यावर पडलेले पावसाचे पाणी उतारांवरून सगळ्या दिशांना वाहून जाते. गोष्टी वेगवेगळ्या पाहणाऱ्याचेही तसेच होते. तो त्यांच्यामागे धावतो, आणि सगळ्या दिशांना विखुरतो. “गोष्टी” यासाठी मूळ शब्द आहे धर्म. आधी तो धर्म-अधर्म या अर्थाने आला होता; इ…
  86. निर्मळ पाण्यात निर्मळ पाणीपण निर्मळ पाणी निर्मळ पाण्यात ओतले, की ते अगदी तसेच होऊन जाते. हे गौतमा, जाणणाऱ्या मुनीचा आत्माही तसाच होतो. गौतम हे नचिकेताचे कुळनाव; इथे मृत्यू त्याला त्याच नावाने हाक मारतो. ही प्रतिमा आधीच्या प्रतिमेला उत्तर देते. डोंगरांवर विखुरलेला पा…
  87. अकरा दारांचे नगरया भागात मृत्यू नचिकेताला शिकवणे चालू ठेवतो, आणि आता खुद्द शरीराकडे वळतो. शरीर म्हणजे अकरा दारांचे एक नगर, तो म्हणतो. ते नगर अजन्म्याचे आहे, ज्याची जाणीव कधीच ढळत नाही. त्याच्याकडे लक्ष लावणारा पुन्हा शोक करत नाही. इथेच मुक्त झालेला खरोखर म…
  88. तेजस्वी आकाशातला हंसया नगरात राहणारा केवळ याच नगरात राहत नाही. तोच आत्मा सगळीकडे वसतो, हे दाखवायला मृत्यू आता भारताच्या सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथातले, ऋग्वेदातले, एक जुने सूक्त उद्धृत करतो. त्यातले प्रत्येक नाव एक कोडे आहे, आणि जुने भाष्यकार ती कोडी उलगडतात. त…
  89. सर्व देवता ज्याला पूजतातपुन्हा शरीराच्या नगरात येऊन मृत्यू दाखवतो, ते नगर जिवंत कोण ठेवते. आतला तो वर जाणाऱ्या श्वासाला वर चढवतो, आणि खाली जाणाऱ्या श्वासाला खाली ढकलतो. मध्यभागी बसलेल्या त्या लहानग्याची सर्व देवता उपासना करतात. जुने ग्रंथ प्राणाचे त्याच्या कामानुस…
  90. राजा निघून गेल्यावरशरीरात राहणारा हा देहधारी जेव्हा निसटतो, शरीरातून सुटतो, तेव्हा इथे काय उरते? हेच ते. प्रश्नातच उत्तर आहे. शरीरात राहणारा ते सोडून गेला, की काहीच उरत नाही. उरते फक्त एक शरीर, जे आता पाहत नाही, श्वास घेत नाही. डोळे जागच्या जागी असतात, पण त्य…
  91. केवळ श्वासाने नव्हेपण कुणी म्हणेल, आपल्याला जिवंत ठेवतो तो श्वासच ना? मृत्यू उत्तर देतो: कोणताही मर्त्य माणूस वर जाणाऱ्या श्वासाने जगत नाही, की खाली जाणाऱ्या श्वासाने. माणसे दुसऱ्याच कशाने तरी जगतात, आणि हे दोन्ही श्वास त्याच्यावरच अवलंबून असतात. श्वास हे साध…
  92. गुप्त उत्तरआता मृत्यू मुलाने विचारलेल्या मूळ प्रश्नाकडेच परत वळतो. “ऐक,” तो म्हणतो. “हे गुप्त, सनातन ब्रह्म मी तुला सांगतो. आणि गौतमा, मरण आल्यावर आत्म्याचे काय होते, तेही सांगतो.” गौतम हे नचिकेताचे कुळनाव, हे आधी आलेच आहे. आणि हे वचन म्हणजे सगळ्या कथ…
  93. ज्याचा त्याचा जन्मआधी, आत्मा न जाणता मरणारे. यांतले काही देहधारी पुन्हा शरीर घ्यायला गर्भात शिरतात. इतर काही न हलणाऱ्या गोष्टींत जातात. प्रत्येक जण आपल्या कर्मांनी कमावलेल्या, आणि आपल्या ज्ञानाने घडवलेल्या वाटेने जातो. मृत्यूने त्यांचा अंत होत नाही, पण ते मु…
  94. झोपलेल्यांत जागाआता मृत्यू खुद्द आत्म्याविषयी बोलतो. आपण झोपलेले असताना एक पुरुष जागा असतो, आणि हवीशी वाटणारी एकेक गोष्ट रचत राहतो. तोच शुक्र, तोच ब्रह्म, आणि त्यालाच अमृत म्हणतात. सगळी जगे त्याच्यावर टेकलेली आहेत, आणि त्याच्या पलीकडे कुणीच जात नाही. हेच त…
  95. एक अग्नी, अनेक रूपेएकच आत्मा इतक्या प्राण्यांत कसा राहतो? मृत्यू तीन चित्रे देतो; हे पहिले. अग्नी एकच आहे, तरी तो जगात शिरून, जे जे जळते त्याचे रूप घेतो. तसाच सर्व प्राण्यांच्या अंतरी असलेला एकच आत्मा प्रत्येकाचे रूप घेतो, आणि तरीही तो त्यांच्या बाहेरही असतो.…
  96. एक वारा, अनेक रूपेदुसरे चित्र तेच शब्द वापरते, फक्त अग्नीऐवजी वारा. एकच वारा जगात शिरला आहे, आणि ज्यात शिरतो, त्याच्या आकाराचा होतो. तसाच सर्व प्राण्यांच्या अंतरी असलेला एकच आत्मा प्रत्येकाच्या आकाराचा होतो, आणि तरीही त्यांच्या बाहेर राहतो. बासरीत वारा सूर ह…
  97. सूर्यासारखा अलिप्ततिसरे चित्र एका भीतीला उत्तर देते. आत्मा प्रत्येक प्राण्यात असेल, तर जगाचे सारे दुःखही त्याच्या वाट्याला येते का? मृत्यू म्हणतो, नाही. सूर्य साऱ्या जगाचा डोळा आहे. तरी तो ज्या डोळ्यांना उजेड देतो, त्यांच्या दोषांनी तो मळत नाही, की त्यांना द…
  98. कधी न संपणारा आनंदम्हणजे आत्मा एक आहे, तो सर्वांत आहे, आणि त्याला कशाचाही डाग लागत नाही. याचा आपल्यासाठी अर्थ काय? तो एकच नियंता आहे, सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा. तो आपले एक रूप अनेक करतो. जे ज्ञानी त्याला आपल्या आत वसलेला पाहतात, त्यांना कधी न संपणारा आनंद म…
  99. कधी न संपणारी शांतीतोच मंत्र नव्या शब्दांत पुन्हा येतो. जे जे येते-जाते, त्यांत टिकणारा तो एक आहे. जे जे जाणते, त्यांची जाणीव तो आहे. तो एक आहे, तरी अनेकांना त्यांनी इच्छिलेले देतो. जे ज्ञानी त्याला आपल्या आत वसलेला पाहतात, त्यांना कधी न संपणारी शांती मिळते.…
  100. ते स्वतः प्रकाशते का?इथे एका साधकाचा प्रश्न मध्येच येतो. ज्याचे शब्दांत वर्णन करता येत नाही, त्या परम आनंदाकडे ज्ञानी बोट दाखवतात, आणि म्हणतात, “हेच ते.” पण मी ते कसे जाणू? ते स्वतःच्या प्रकाशाने झळकते का, म्हणजे मला ते स्पष्ट दिसेल? की नाही? सोप्या शब्दांत, सा…
  101. त्याच्या प्रकाशाने सारे उजळतेतिथे सूर्य प्रकाशत नाही, चंद्र-तारे प्रकाशत नाहीत. विजा तिथे चमकत नाहीत, मग आपला हा पृथ्वीवरचा अग्नी तरी कसा प्रकाशेल? ते प्रकाशते, म्हणूनच बाकी सारे त्याच्या पाठोपाठ प्रकाशते. त्याच्याच प्रकाशाने हे सारे जग उजळते. हे साधकाला उत्तर आहे. आत्…
  102. उलटा वाढणारा वृक्षहा कठ उपनिषदाचा शेवटचा भाग. रागावलेल्या वडिलांनी नचिकेताला मृत्यूला देऊन टाकले होते. माणूस मेल्यावर त्याचे काय होते, असे त्याने मृत्यूला विचारले, आणि मृत्यू आत्म्याची शिकवण देऊन त्याचे उत्तर देत आला आहे. आता तो अख्ख्या जगाचे चित्र एका वृक्ष…
  103. उगारलेले वज्रएवढ्या मोठ्या वृक्षाला व्यवस्थेत कोण ठेवते? ब्रह्म. शस्त्र उगारून उभ्या असलेल्या स्वामीची आज्ञा सेवक पाळतात, तसे सारे काही त्याची आज्ञा पाळते. हे सारे जग, जे काही आहे ते, प्राणातून बाहेर आले, आणि प्राणातच हलते. ते ब्रह्म म्हणजे महाभय, प्रहा…
  104. मृत्यूही धावतोती व्यवस्था कशी चालते, ते मृत्यू दाखवतो. ब्रह्माच्या भयाने अग्नी जळतो. त्याच्या भयाने सूर्य तापतो. त्याच्या भयाने इंद्र आणि वायू आपापल्या कामासाठी धावतात, आणि पाचवा मृत्यूही. निसर्गातली प्रत्येक शक्ती आपले काम करते, आणि कधी थांबत नाही: अग्न…
  105. शरीर पडण्यापूर्वीशरीर गळून पडण्यापूर्वी, इथेच, माणसाला हे समजले, तर तो मुक्त होतो. नाही तर त्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो, या जगात किंवा दुसऱ्या. हा स्पष्ट इशारा आहे. आत्मा जाणायची वेळ आत्ता आहे, याच जन्मात. मरणापूर्वी ज्याला याची जाग येते, तो पुन्हा जन्मत…
  106. आरसा, स्वप्न, पाणीइथेच का? वेगवेगळ्या जगांत आत्मा किती स्पष्ट दिसतो, याची मृत्यू तुलना करतो. आपल्यात तो आरशात दिसावा तसा दिसतो. पितृलोकात स्वप्नात दिसावा तसा. गंधर्वलोकात पाण्यातल्या प्रतिबिंबासारखा. आणि ब्रह्मलोकात, सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाच्या जगात, ऊन आणि…
  107. येणारी-जाणारी इंद्रियेइंद्रिये वेगळ्या गोष्टी आहेत; प्रत्येक इंद्रिय आत्म्यापासून वेगळे जन्मते. त्यांचे उगवणे आणि मावळणे त्यांचे स्वतःचे आहे. हे ज्ञानी जाणतो, आणि हे जाणून तो शोक करत नाही. इंद्रिये येतात आणि जातात. जागेपणी ती उगवतात आणि आपले काम करतात. झोपेत ती…
  108. पुन्हा तीच शिडीआता मृत्यू पूर्वार्धातले एक चित्र पुन्हा आणतो. तिथे त्याने आतल्या जीवनाची एक शिडी मांडली होती. तिची प्रत्येक पायरी खालच्या पायरीपेक्षा सूक्ष्म आहे, आणि मन तिच्यावरून आत आत्म्यापर्यंत चढते. ती इथे पुन्हा येते. इंद्रियांच्या पलीकडे मन. मनाच्य…
  109. कोणतीही खूण नसलेला पुरुषअव्यक्ताच्या पलीकडे पुरुष आहे. तो सर्वव्यापी आहे, आणि त्याला कोणतीच खूण नाही. त्याला जाणून जीव मुक्त होतो, आणि अमृतत्वाला पोचतो. पुरुष म्हणजे शिडीचे टोक: ब्रह्म, सर्वांचा आत्मा, सर्व काही भरून राहिलेले जिवंत चैतन्य. त्याच्या पलीकडे काहीच ना…
  110. डोळ्याने नव्हे, आत दिसणारात्याचे रूप दिसेल अशा ठिकाणी उभे नसते. त्याला कुणीही डोळ्याने पाहत नाही. हृदय, अंतर्दृष्टी आणि मन, तिन्ही आत वळवले, की तो उमगतो. जे त्याला जाणतात, ते अमर होतात. ज्याला रूपच नाही, त्याला माणूस कसा जाणेल? झाड किंवा चेहरा आपण बाहेर पाहून जाणतो,…
  111. सारे स्थिर होते तेव्हापाचही इंद्रिये मनासह शांत होतात, आणि बुद्धीही हालचाल करत नाही, तेव्हाची अवस्था म्हणजे परम अवस्था, असे म्हणतात. मंत्र इंद्रियांना “पाच ज्ञाने” म्हणतो, कारण पाहणे, ऐकणे, वास घेणे, चव घेणे आणि स्पर्श करणे, या वाटांनीच जगाचे ज्ञान आत येते. पुन्…
  112. हाच योगइंद्रियांना असे घट्ट धरून ठेवणे, यालाच योग म्हणतात. तेव्हा माणूस सावध होतो, आणि त्याने सावधच राहायला हवे, कारण हा योग येतो, आणि पुन्हा जाऊही शकतो. इथे योग म्हणजे आसने किंवा व्यायाम नव्हेत. योग या शब्दाचा अर्थ आहे “जुंपणे”: घोडे रथाला जुंपून…
  113. तो आहेवाणीने तो गाठता येत नाही, मनाने नाही, डोळ्याने नाही. मग “तो आहे” असे म्हणणाऱ्याखेरीज इतर कुणाला तो कसा गवसेल? इथे एक धोका आहे. जे कोणत्याच शब्दाला, विचाराला किंवा दृष्टीला गाठता येत नाही, ते हळूहळू काहीच नसल्यासारखे वाटू लागते. काही विचारवं…
  114. आधी “आहे”, मग “कसा आहे”आधी तो “आहे” एवढे जाणायचे, आणि मग त्याचे खरे स्वरूप. ज्याने तो “आहे” हे जाणले, त्याला मग त्याचे खरे स्वरूपही स्पष्ट होते. शंकराचार्य यात दोन टप्पे पाहतात. आधी साधक जाणतो की आत्मा आहे: शरीर आणि मन यांच्यामागचे सत्य म्हणून. मग तो जसजसा खोल जा…
  115. सगळ्या इच्छा सुटतात तेव्हाहृदयात घर करून बसलेल्या सगळ्या इच्छा सुटतात, तेव्हा मर्त्य माणूस अमर होतो, आणि इथेच ब्रह्म गाठतो. “इथेच” हा शब्द महत्त्वाचा आहे. मुक्ती मरणानंतरच्या कुठल्यातरी स्वर्गासाठी राखून ठेवलेली नसते. हृदय मोकळे झाले, की ती याच जन्मात, याच शरीरात मि…
  116. हृदयाच्या गाठीइथे, याच पृथ्वीवर, हृदयाच्या सगळ्या गाठी तुटतात, तेव्हा मर्त्य माणूस अमर होतो. एवढीच, फक्त एवढीच शिकवण. या गाठी म्हणजे आपल्याला शरीराशी आणि जगाशी बांधणाऱ्या खोट्या समजुती: “मी हे शरीर आहे”, “हे माझे आहे”, “मी सुखी आहे”, किंवा “मी दुःखी आहे”…
  117. टाळूतून वर जाणारी वाटमागचे मंत्र म्हणाले, मुक्ती इथेच, याच जन्मात मिळते. हा मंत्र मरणाच्या वेळच्या एका प्रवासाविषयी बोलतो, आणि पारंपरिक अर्थाप्रमाणे तो दुसऱ्या कुणासाठी आहे. हृदयाच्या एकशे एक नाड्या आहेत. त्यांतली एक वर टाळूपर्यंत जाते. तिच्यातून वर जाणारा अमृत…
  118. मुंजातली काडीहे शिकवणीचे शेवटचे शब्द. शेवटची ओळ दोनदा येते; शेवट दाखवण्याची ही जुनी रीत. अंगठ्याएवढा पुरुष, म्हणजे अंतरात्मा, सर्व माणसांच्या हृदयात सदैव बसलेला असतो. मुंजाच्या गवतातून आतली काडी काढतात, तसा त्याला धीराने आपल्या शरीरातून वेगळा काढ. तोच श…
  119. मृत्यूपासून मुक्त नचिकेताअशा रीतीने मृत्यूने शिकवलेली ही विद्या नचिकेताला मिळाली, आणि योगाची संपूर्ण पद्धतही: इंद्रिये आणि मन स्थिर करण्याची. तो ब्रह्माला पोचला, प्रत्येक डागापासून मुक्त झाला, आणि मृत्यूपासूनही मुक्त झाला. जो कुणी आत्मा असा जाणेल, तोही असाच मुक्त ह…