प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
कोणतीही खूण नसलेला पुरुष
अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च । यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं च गच्छति ॥ ८ ॥
अव्यक्ताच्या पलीकडे पुरुष आहे. तो सर्वव्यापी आहे, आणि त्याला कोणतीच खूण नाही. त्याला जाणून जीव मुक्त होतो, आणि अमृतत्वाला पोचतो. पुरुष म्हणजे शिडीचे टोक: ब्रह्म, सर्वांचा आत्मा, सर्व काही भरून राहिलेले जिवंत चैतन्य. त्याच्या पलीकडे काहीच नाही. “खूण नाही” म्हणजे कोणतेच चिन्ह, कोणतेच लक्षण नाही. आकार नाही, रंग नाही, आकारमान नाही, कोणताही गुण नाही, ज्यावरून त्याला वेगळे ओळखता येईल. खुणा असलेली वस्तू इतर वस्तूंमधून बोट दाखवून सांगता येते. त्याला तसे दाखवता येत नाही, कारण त्याच्याहून वेगळे असे काहीच नाही, ज्याच्या शेजारी त्याला ठेवून पाहावे. त्याला जाणले, की कोणताही जीव जन्ममरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो, असे मृत्यू म्हणतो. हे वचन प्रत्येक जिवाला दिलेले आहे, काही निवडक जणांनाच नव्हे.