प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
उलटा वाढणारा वृक्ष
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ १ ॥
हा कठ उपनिषदाचा शेवटचा भाग. रागावलेल्या वडिलांनी नचिकेताला मृत्यूला देऊन टाकले होते. माणूस मेल्यावर त्याचे काय होते, असे त्याने मृत्यूला विचारले, आणि मृत्यू आत्म्याची शिकवण देऊन त्याचे उत्तर देत आला आहे. आता तो अख्ख्या जगाचे चित्र एका वृक्षाच्या रूपात रंगवतो. हा सनातन अश्वत्थ वृक्ष. त्याचे मूळ वर आहे, आणि फांद्या खाली. ते मूळच शुक्र, तेच ब्रह्म, आणि त्यालाच अमृत म्हणतात. सगळी जगे त्याच्यावर टेकलेली आहेत, आणि त्याच्या पलीकडे कुणीच जात नाही. हेच ते. अश्वत्थ म्हणजे पिंपळ, भारतातला पवित्र वृक्ष. त्याच्या फांद्या म्हणजे जन्ममरणाचा फेरा: त्याच्यापासून खाली लोंबणारी सारी जगे आणि सारी आयुष्ये. त्याचे मूळ म्हणजे ब्रह्म, सर्व गोष्टींमागचे एकच सत्य. त्यातूनच हे जग खालच्या दिशेने वाढते. हा फेरा अनादी आहे, म्हणून हा वृक्ष सनातन. तरीही जुन्या भाष्यकारांना “अश्वत्थ” या नावात “उद्यापर्यंत न टिकणारा” असा अर्थ ऐकू येतो: प्रत्येक फांदी नाहीशी होते, फक्त मूळ टिकते. ध्रुवपद पुन्हा एकदा सांगते: हे मूळ म्हणजे आपल्यातला आत्माच.