प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
पाण्याआधी जन्मलेला
यः पूर्वं तपसो जातमद्भ्यः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत । एतद्वै तत् ॥ ६ ॥
मग मृत्यू सृष्टीच्या अगदी आरंभीही तोच आत्मा दाखवतो. एक जण सर्वांत आधी जन्मला: पाण्याच्याही आधी, तपातून. तो हृदयाच्या गुहेत शिरला, आणि महाभूतांच्या सोबतीने तिथे राहतो. त्याला जो पाहतो, तो ब्रह्म पाहतो. हेच ते. जुन्या सृष्टिकथांत तप म्हणजे सृष्टिकर्त्याचे प्रखर चिंतन, निर्मितीवर एकवटलेल्या मनाची उष्णता. त्यातूनच पहिला जीव प्रकटला: पाण्याआधी आणि इतर महाभूतांआधी, जगात कोणताही पदार्थ येण्यापूर्वी. या मंत्राचे आणि पुढच्या मंत्राचे संस्कृत गुंतागुंतीचे आहे, आणि विद्वान त्याचे वेगवेगळे अर्थ लावतात; इथे परंपरेचा अर्थ घेतला आहे. शंकराचार्यांच्या मते हा पहिला जन्मलेला म्हणजे हिरण्यगर्भ, विश्वात्मा. पण तोही आपल्यापासून वेगळा नाही. तो प्रत्येक प्राण्याच्या हृदयात राहतो, आणि त्याला तिथे शोधणे म्हणजे ब्रह्म शोधणे.