प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
हृदयाच्या गाठी
यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ॥ १५ ॥
इथे, याच पृथ्वीवर, हृदयाच्या सगळ्या गाठी तुटतात, तेव्हा मर्त्य माणूस अमर होतो. एवढीच, फक्त एवढीच शिकवण. या गाठी म्हणजे आपल्याला शरीराशी आणि जगाशी बांधणाऱ्या खोट्या समजुती: “मी हे शरीर आहे”, “हे माझे आहे”, “मी सुखी आहे”, किंवा “मी दुःखी आहे”. मागच्या मंत्रातली प्रत्येक इच्छा यातल्याच एखाद्या गाठीतून उगवते. गाठी तोडल्या, की इच्छांना धरून राहायला काहीच उरत नाही. त्या आत्मज्ञानाने तुटतात: एकेक करून नव्हे, तर सगळ्या एकदम; अख्खे जाळे एका घावात कापले जावे, तशा. “एवढीच शिकवण” या शब्दांत मृत्यूने सांगितलेल्या सगळ्याचे सार आले. भाष्यकार त्याला सगळ्या उपनिषदांची शिकवण मानतात.