प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
सूक्ष्म बुद्धीला दिसणारा
एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽऽत्मा न प्रकाशते । दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ १२ ॥
हा आत्मा सर्व प्राण्यांत लपलेला आहे, आणि तो उघडपणे झळकत नाही. पण सूक्ष्म पाहणारे त्याला पाहतात, धारदार आणि सूक्ष्म झालेल्या बुद्धीने. तो सगळ्यांत आहे, तर उघड का दिसत नाही? कारण आपले लक्ष नेहमी स्थूल पायऱ्यांवर अडकलेले असते: वस्तूंवर, इंद्रियांवर, विचारांच्या धावपळीवर. ढगांमागच्या सूर्यासारखा आत्मा सतत तिथे असतो, तरी दिसत नाही. “धारदार” यासाठी मूळ शब्दाचा अर्थ आहे “टोकदार”, पात्याच्या टोकासारखा. अशी बुद्धी सर्वांत सूक्ष्म गोष्टही उचलू शकते, आणि धरून ठेवू शकते. यामुळे मागच्या भागातले एक कोडे सुटते. तिथे मृत्यू म्हणाला होता, आत्मा बुद्धिमत्तेने मिळत नाही. इथे तो सूक्ष्म बुद्धीला दिसतो. फरक असा, की इथली बुद्धी हुशार नव्हे, तर निर्मळ आहे: स्थिर, एकाग्र, आणि आत वळलेली.