प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
शहाणे कसे निवडतात
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते ॥ २ ॥
श्रेय आणि प्रेय दोन्ही प्रत्येक माणसापुढे येतात, मृत्यू पुढे सांगतो. शहाणा माणूस दोघांभोवती फिरून, सगळ्या बाजूंनी त्यांना निरखतो, आणि त्यांतला फरक ओळखतो. मग तो प्रेयापेक्षा श्रेय निवडतो. मंदबुद्धी माणूस मात्र मिळवण्याच्या आणि राखण्याच्या हव्यासापोटी प्रेय निवडतो. “मिळवणे आणि राखणे” यासाठी मूळ शब्द आहे योगक्षेम: जे नाही ते मिळवणे, आणि जे आहे ते टिकवून ठेवणे. माणसाचे बहुतेक आयुष्य या दोन काळज्यांतच निघून जाऊ शकते. श्रेय आणि प्रेय क्वचितच आपापल्या नावाची पाटी लावून येतात. बहुधा ती एकमेकांत मिसळून येतात, आणि नीट विचार केल्यावरच वेगळी करता येतात. आठव्या शतकातले थोर भाष्यकार शंकराचार्य इथे शहाण्या माणसाला कथांमधल्या हंसाची उपमा देतात. पाणी मिसळलेल्या दुधातून हंस नेमके दूधच वेगळे काढून घेतो.