प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
उधळलेले घोडे
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा । तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ॥ ५ ॥
काय बिघडते, ते आता मृत्यू दाखवतो. समजा, सारथ्याला विवेक नाही, आणि त्याचे मन, म्हणजे लगाम, नेहमी ढिले असते. मग त्याची इंद्रिये बेफाम होतात, बेपर्वा सारथ्याच्या उधळलेल्या घोड्यांसारखी. मंत्रातला शब्द विज्ञान आहे; इथे त्याचा अर्थ विवेक. विवेक म्हणजे सारथ्याचे कौशल्य: बुद्धीने आपले खरे काम करणे, बरे-वाईट ओळखणे, आणि श्रेय आणि केवळ आवडणारे प्रेय यांतला फरक ओळखणे. विवेक नसेल, तर सारथ्याला रथ वळवताच येत नाही. हा आपल्या सगळ्यांचा अनुभव आहे. काम करायचे ठरवलेले असते, आणि तासाभराने पाहावे तर आपण अजून फोनवर बोटे फिरवत असतो, काहीतरी खात असतो, किंवा गप्पा मारत असतो. तसे कुणीच ठरवलेले नसते. घोडे आपले, जिथे गवत जास्त हिरवे दिसले तिकडे गेले, आणि रथही त्यांच्यामागे गेला.