प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
झोपलेल्यांत जागा
य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन । एतद्वै तत् ॥ ८ ॥
आता मृत्यू खुद्द आत्म्याविषयी बोलतो. आपण झोपलेले असताना एक पुरुष जागा असतो, आणि हवीशी वाटणारी एकेक गोष्ट रचत राहतो. तोच शुक्र, तोच ब्रह्म, आणि त्यालाच अमृत म्हणतात. सगळी जगे त्याच्यावर टेकलेली आहेत, आणि त्याच्या पलीकडे कुणीच जात नाही. हेच ते. झोपेत इंद्रिये मिटतात, पण कुणीतरी तिथे असतोच. स्वप्नात तो आपल्या इच्छांतून अख्खी जगे उभी करतो: ठिकाणे, माणसे, मेजवान्या आणि भीती. मागच्या भागात स्वप्न आणि जागेपण, दोन्ही पाहणारा साक्षी तो हाच. त्याला “शुक्र” म्हटले आहे. शब्दशः अर्थ “तेजस्वी”, म्हणजे शुद्ध, कारण त्याच्यावर कधीच कसलेही सावट येत नाही. मातीचे घडे जसे मातीवरच आधारलेले असतात, तशी सगळी जगे त्याच्यावर आधारलेली आहेत. त्यांच्यात कितीही दूर गेले, तरी त्याच्या पलीकडे जाता येत नाही.