प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
रथ
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ ३ ॥
मग उपनिषदांतली एक सर्वांत प्रसिद्ध प्रतिमा येते. आत्म्याला रथाचा स्वामी जाण, आणि शरीराला रथ. बुद्धीला सारथी जाण, आणि मनाला लगाम. त्या काळचा युद्धाचा रथ डोळ्यांसमोर आणा. त्याचा स्वामी रथात असतो, पण तो रथ हाकत नाही. त्याच्या शेजारी सारथी उभा असतो. घोड्यांपर्यंत जाणारे लगाम त्याच्या हातात असतात. आपल्यात शरीर हे वाहन आहे; तेच आपल्याला इकडेतिकडे नेते. बुद्धी म्हणजे आपल्यातला समजणारा आणि निर्णय घेणारा भाग; ती सारथी. मन म्हणजे विचारांचा आणि इच्छांचा अखंड प्रवाह. ते फक्त लगाम आहे: सारथ्याची इच्छा ते घोड्यांपर्यंत पोचवते, किंवा पोचवत नाही. आणि आत्मा, म्हणजे खरा “मी”, हा रथात असलेला स्वामी. रथातले बाकी सारे त्याला घरी पोचवण्यासाठीच आहे.