प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
मृत्यूपासून मुक्त नचिकेता
मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं च कृत्स्नम् । ब्रह्मप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥ १८ ॥
अशा रीतीने मृत्यूने शिकवलेली ही विद्या नचिकेताला मिळाली, आणि योगाची संपूर्ण पद्धतही: इंद्रिये आणि मन स्थिर करण्याची. तो ब्रह्माला पोचला, प्रत्येक डागापासून मुक्त झाला, आणि मृत्यूपासूनही मुक्त झाला. जो कुणी आत्मा असा जाणेल, तोही असाच मुक्त होईल. कथेची सुरुवात झाली होती ती निरुपयोगी गाई दान करणाऱ्या एका वडिलांपासून, आणि “आपण मला कुणाला देणार?” असे विचारणाऱ्या एका मुलापासून. रागाच्या भरात मृत्यूला देऊन टाकलेला तो मुलगा तीन रात्री मृत्यूच्या दारात वाट पाहत राहिला, आणि मृत्यूने त्याला तीन वर देऊ केले. तिसऱ्या वरासाठी त्याने संपत्ती आणि दीर्घायुष्य नाकारले, आणि मेल्यावर आपले काय होते, एवढेच विचारले. आता त्याला उत्तर मिळाले आहे. आत्मा कधी जन्मला नाही, आणि कधी मरत नाही. “प्रत्येक डागापासून मुक्त” म्हणजे आपल्याला जन्माला बांधणाऱ्या चांगल्या-वाईट कर्मांच्या पलीकडे गेलेला. मृत्यूच्या घरी आलेला मुलगा मृत्यूच्या पलीकडे गेला आहे. उपनिषद त्याच्या परतण्याची गोष्ट सांगत नाही. पण पहिल्या वराच्या वेळी मृत्यूने वचन दिले होते: तो घरी परतेल, आणि त्याला पाहून वडिलांना आनंद होईल. आणि उपनिषद एका वचनाने संपते: तो ज्या दारातून गेला, ते दार आत्मा त्याच्यासारखा जाणणाऱ्या प्रत्येकासाठी उघडे आहे.