प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
आत वळलेली दृष्टी
पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ॥ १ ॥
कठ उपनिषदाचा उत्तरार्ध सुरू होतो. मृत्यू अजूनही नचिकेताला आत्म्याविषयीच, आपल्यातल्या अमर “मी”विषयी, शिकवतो आहे. आधी तो सांगतो, आत्मा इतक्या क्वचित का दिसतो. स्वयंभू ईश्वराने, जगाच्या निर्मात्याने, इंद्रियांची द्वारे बाहेरच्या दिशेला तोंड करून कोरली. म्हणून आपण बाहेर पाहतो, आतल्या आत्म्याकडे पाहत नाही. पण कधीतरी एखादा ज्ञानी अमरत्वाच्या ओढीने आपली दृष्टी मागे वळवतो, आणि आतला आत्मा पाहतो. ही द्वारे म्हणजे डोळे, कान, नाकपुड्या आणि तोंड; सगळी जगाकडे तोंड करून घडवलेली. “दृष्टी मागे वळवतो” यात सगळी इंद्रिये आली. आयुष्यभर खिडकीतून बाहेर पाहत बसलेल्या माणसाची कल्पना करा. एके दिवशी तो मागे वळतो, आणि खोली पाहतो, आणि खोलीत उभा असलेला पाहणाराही.