प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
सर्वांच्या पलीकडचे
अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ॥ १४ ॥
नचिकेता उत्सुक झाला. “मग आपल्याला जे दिसते, ते मला सांगा,” तो म्हणाला. “जे धर्माच्या पलीकडे आहे, आणि अधर्माच्याही पलीकडे, त्याविषयी सांगा. जे केलेल्याच्या आणि न केलेल्याच्या पलीकडे आहे. जे होऊन गेलेल्याच्या आणि पुढे होणाऱ्याच्याही पलीकडे आहे.” आपल्याला ठाऊक असलेल्या प्रत्येक चौकटीच्या बाहेरचे तो मागतो आहे. धर्म आणि अधर्म कर्मांशी आणि त्यांच्या फळांशी जोडलेले असतात. “केलेले आणि न केलेले” म्हणजे कार्य आणि कारण: घडवलेले सर्व काही, आणि घडवणारे सर्व काही. भूत आणि भविष्य म्हणजे खुद्द काळ. या सगळ्यांपासून वेगळे काय उभे आहे? तो आत्मा, आणि त्याचे नाव मुलाला ऐकायचे आहे. शंकराचार्य हे शब्द नचिकेताच्या तोंडी देतात; काही अनुवादकांच्या मते हा प्रश्न मृत्यू स्वतःच विचारतो.