प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
कधी न संपणारा आनंद
एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ॥ १२ ॥
म्हणजे आत्मा एक आहे, तो सर्वांत आहे, आणि त्याला कशाचाही डाग लागत नाही. याचा आपल्यासाठी अर्थ काय? तो एकच नियंता आहे, सर्व प्राण्यांचा अंतरात्मा. तो आपले एक रूप अनेक करतो. जे ज्ञानी त्याला आपल्या आत वसलेला पाहतात, त्यांना कधी न संपणारा आनंद मिळतो. तो त्यांचाच असतो, इतर कुणाचा नाही. “आपले एक रूप अनेक करतो” या शब्दांत तिन्ही चित्रांचे सार आले. एकच अग्नी अनेक रूपे घेतो, तसा एकच आत्मा जगातले सारे प्राणी होऊन प्रकटतो. महत्त्वाचा शब्द आहे “आत”. ज्ञानी त्याला कुठल्यातरी दूरच्या स्वर्गात शोधत नाहीत; ते त्याला स्वतःत, आपला आत्मा म्हणून शोधतात. तिथे सापडलेला आनंद बाहेरच्या कशावर अवलंबून नसतो, म्हणून बाहेरचे काहीच तो हिरावून घेऊ शकत नाही. बाकी प्रत्येक आनंदासाठी गोष्टी मनासारख्या घडाव्या लागतात. या आनंदाला तसे काही लागत नाही.