प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
घोडे आणि त्यांचे रस्ते
इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ॥ ४ ॥
इंद्रिये म्हणजे घोडे, असे ज्ञानी सांगतात. इंद्रिये ज्या गोष्टींकडे धावतात, ते त्यांचे रस्ते: रूप, आवाज, चव, आणि बाकीचे विषय. आणि शरीर, इंद्रिये आणि मन यांच्याशी जोडलेल्या आत्म्याला ते “भोक्ता”, म्हणजे भोगणारा, म्हणतात. सारथ्याने आवरले नाही, तर घोडे रथाला हवा तिकडे ओढत नेतात. डोळा रंगामागे धावतो, कान आवाजामागे, जीभ चवीमागे. आत्मा या सगळ्यात भाग घेतल्यासारखा का दिसतो, ते शेवटची ओळ सांगते. स्वतः तो काही करत नाही, काही भोगत नाही. पण शरीर, इंद्रिये आणि मन यांना जोडला गेला, की पाहणारा, चाखणारा, सुखदुःख अनुभवणारा तोच आहे असे वाटते. वेदांताचे आचार्य इथे एक उपमा देतात: लाल फुलाशेजारी ठेवलेला स्वच्छ स्फटिक. स्फटिक लाल दिसतो, पण त्याच्यात काहीच बदललेले नसते.