प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
तो आहे
नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चक्षुषा । अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ॥ १२ ॥
वाणीने तो गाठता येत नाही, मनाने नाही, डोळ्याने नाही. मग “तो आहे” असे म्हणणाऱ्याखेरीज इतर कुणाला तो कसा गवसेल? इथे एक धोका आहे. जे कोणत्याच शब्दाला, विचाराला किंवा दृष्टीला गाठता येत नाही, ते हळूहळू काहीच नसल्यासारखे वाटू लागते. काही विचारवंतांनी नेमका हाच निष्कर्ष काढला: आत्मा आपल्याला पकडता येत नसेल, तर तिथे काहीच नाही. मृत्यू त्यांना उत्तर देतो. आत्मा इंद्रियांना सापडत नाही, कारण इंद्रियांतून जाणणारा तोच आहे; तो नसतो म्हणून नव्हे. पहिली पायरी म्हणजे “तो आहे” हे पक्के धरून ठेवणे. यात मुलाच्या तिसऱ्या वराचे उत्तरही आहे. मेलेल्या माणसाबद्दल काही म्हणत, “तो अजूनही आहे”, तर काही म्हणत, “तो आता नाही.” इथे मृत्यूचे उत्तर एका अर्थी हेच आहे: आत्मा आहे.