प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
अंगठ्याएवढा पुरुष
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते । एतद्वै तत् ॥ १२ ॥
अंगठ्याएवढा पुरुष शरीराच्या मध्यभागी राहतो; तो भूत आणि भविष्य यांचा स्वामी आहे. त्याला जो जाणतो, तो मग कशालाही भिऊन मागे सरत नाही. हेच ते. आत्मा सगळीकडे भरलेला आहे, तर तो इतका लहान का? तो जिथे भेटतो, त्या जागेमुळे. हृदय अंगठ्याएवढे असते असे मानले जाई, आणि आत्मा तिथे भेटतो. म्हणून, शंकराचार्य समजावतात, त्याचे चित्र त्याच आकाराचे रेखाटले जाते; बांबूच्या पेरातली पोकळी बांबूच्याच आकाराची असते, तसे. महाभारतातही हेच चित्र येते. सावित्रीच्या सत्यवानाचे प्राण न्यायला यम येतो, तेव्हा तो त्याच्या शरीरातून अंगठ्याएवढा पुरुष बाहेर काढतो. तो जीव बाहेर काढणारा मृत्युदेव आणि इथे शिकवणारा मृत्यू एकच आहेत.