प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
मुंजातली काडी
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः । तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण । तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ॥ १७ ॥
हे शिकवणीचे शेवटचे शब्द. शेवटची ओळ दोनदा येते; शेवट दाखवण्याची ही जुनी रीत. अंगठ्याएवढा पुरुष, म्हणजे अंतरात्मा, सर्व माणसांच्या हृदयात सदैव बसलेला असतो. मुंजाच्या गवतातून आतली काडी काढतात, तसा त्याला धीराने आपल्या शरीरातून वेगळा काढ. तोच शुक्र, तोच अमृत, असे त्याला जाण. तोच शुक्र, तोच अमृत, असे त्याला जाण. मुंज हे उंच वाढणारे एक गवत. त्याच्या आवरणातून आतली बारीक काडी अलगद, स्वच्छ ओढून काढता येते. काडी आणि आवरण एकत्र वाढतात, तरी ते दोन आहेत. आत्मा आणि शरीराचेही तसेच. त्याला वेगळा काढायचा तो हातांनी नव्हे, समजुतीने: तो ज्या शरीरात राहतो, ते शरीर तो नव्हे, हे स्थिरपणे, धीराने पाहत राहून. महाभारतात सत्यवानाचे आयुष्य संपले, तेव्हा मृत्यूने त्याच्या शरीरातून अंगठ्याएवढा पुरुष बळजबरीने बाहेर काढला होता. इथे मृत्यू तोच पुरुष जिवंतपणीच, ज्ञानाने वेगळा कसा काढायचा, ते शिकवतो.