प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
गुहेत लपलेला अग्नी
प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ॥ १४ ॥
“मी तुला सांगतो,” मृत्यू म्हणाला, “आणि तू ते नीट शिकून घे, नचिकेता, कारण स्वर्गाचा अग्नी मी जाणतो. त्या अनंत लोकापर्यंत नेणारा तो मार्ग आहे, आणि त्या लोकाचा आधारही तोच. तो गुहेत लपलेला आहे, हे लक्षात ठेव.” उपनिषदांत गुहा ही हृदयाची, किंवा हृदयातल्या बुद्धीची, नेहमीची प्रतिमा आहे. तिला गुहा म्हणतात, कारण तिथे जे असते ते खोल आणि अंधारात असते. ज्याचे ते आहे, त्यालाही ते दिसत नाही. शंकराचार्य इथला अग्नी वेदीवरच्या ज्वाळांपुरता मानत नाहीत. त्यांच्या मते तो विराट पुरुषाचे प्रतीक आहे. विराट पुरुष म्हणजे एकाच विश्वशरीराच्या रूपात पाहिलेले सारे जग; सर्व काही त्याच्याच आधारावर उभे आहे. ज्ञानी लोक त्याला आपल्या बुद्धीच्या गुहेत शोधतात, असे ते म्हणतात. म्हणजे एक विधी शिकवतानाही मृत्यू मुलाला अंतर्मुख होण्याची दिशा दाखवतो.