प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
आधी “आहे”, मग “कसा आहे”
अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः । अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ॥ १३ ॥
आधी तो “आहे” एवढे जाणायचे, आणि मग त्याचे खरे स्वरूप. ज्याने तो “आहे” हे जाणले, त्याला मग त्याचे खरे स्वरूपही स्पष्ट होते. शंकराचार्य यात दोन टप्पे पाहतात. आधी साधक जाणतो की आत्मा आहे: शरीर आणि मन यांच्यामागचे सत्य म्हणून. मग तो जसजसा खोल जातो, तसतसे आत्म्याचे खरे स्वरूप त्याला उमगू लागते. आत्मा शरीर, मन आणि प्रत्येक गुण यांपासून मुक्त आहे: केवळ शुद्ध जाणीव, दुसरे काही नाही. पहिली पायरीच दुसरीची वाट उघडते. इथे पाणी आहे, यावर विश्वासच नसेल, तर कुणी विहीर खणत नाही. पण ज्याला खात्री असते, तो खणत राहतो, आणि शेवटी पाण्यापर्यंत पोचतो. म्हणूनच मृत्यू “आहे” यावर इतका भर देतो. शंका शोध थांबवते. खात्री त्याला शेवटपर्यंत नेते.