प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
सर्वोच्च फळाचाही त्याग
कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरानन्त्यमभयस्य पारम् । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः ॥ ११ ॥
“नचिकेता, तू सारे पाहिलेस,” मृत्यू पुढे म्हणतो. “सर्व इच्छांची पूर्ती. जगाचा आधार. यज्ञकर्माचे अनंत फळ. जिथे कसलेच भय नाही, तो पैलतीर. स्तोत्रांनी गायलेली, दूरवर पसरलेली थोरवी, एक भक्कम आधार. हे सारे तू पाहिलेस, आणि शहाणपणाने, स्थिर मनाने ते सोडून दिलेस.” भाष्यकार या यादीचा उलगडा करतात. कोणत्याही यज्ञकर्माने मिळू शकणारे हे सर्वोच्च फळ आहे: हिरण्यगर्भ होणे. हिरण्यगर्भ म्हणजे “सोनेरी गर्भ”: जग निर्माण होताना सर्वांत आधी प्रकटणारा पहिला जीव. सारे जीवन ज्याच्यात सामावलेले असते, असा तो विश्वात्मा; बीजात जसा वृक्ष सामावलेला असतो, तसा. पण जग संपले की तोही संपतो. म्हणून नचिकेताने त्याला बाजूला ठेवले, आणि कधीही न संपणारे निवडले: ब्रह्म. ते सर्व गोष्टींमागचे एकच सत्य आहे, आणि उपनिषदांच्या शिकवणीप्रमाणे आपल्या अंतरीचा आत्मा म्हणजेही तेच.