प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
तेजस्वी आकाशातला हंस
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ॥ २ ॥
या नगरात राहणारा केवळ याच नगरात राहत नाही. तोच आत्मा सगळीकडे वसतो, हे दाखवायला मृत्यू आता भारताच्या सर्वांत प्राचीन धर्मग्रंथातले, ऋग्वेदातले, एक जुने सूक्त उद्धृत करतो. त्यातले प्रत्येक नाव एक कोडे आहे, आणि जुने भाष्यकार ती कोडी उलगडतात. तो तेजस्वी आकाशातला हंस आहे: आकाशातून संथपणे सरकणारा सूर्य. पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधल्या अंतराळात तो वसू आहे; वसू म्हणजे तेजस्वी देवतांच्या एका गणातला एक. इथे तो वारा. वेदीवर बसलेला पुरोहित तोच: यज्ञाचा पवित्र अग्नी. आणि घरातला अतिथीही तोच: सोम, यज्ञातले पवित्र पेय. तो माणसांत वसतो, देवांत वसतो, ऋतात, म्हणजे जगाच्या योग्य व्यवस्थेत, वसतो, आणि आकाशात वसतो. तो पाण्यात जन्मतो, समुद्रातले जीव होऊन. पृथ्वीतून जन्मतो, धान्य होऊन. यज्ञात जन्मतो, त्याचे विधी होऊन. आणि डोंगरांतून जन्मतो, नद्या होऊन. तोच ऋत, तोच महान. सोप्या शब्दांत: आपण कशाकडेही पाहिले, मग ते उंच असो वा खालचे, पवित्र असो वा साधे, तरी ज्याला आपण शोधतो आहोत, तो तिथे असतोच.