प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
अकरा दारांचे नगर
पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः । अनुष्ठाय न शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते । एतद्वै तत् ॥ १ ॥
या भागात मृत्यू नचिकेताला शिकवणे चालू ठेवतो, आणि आता खुद्द शरीराकडे वळतो. शरीर म्हणजे अकरा दारांचे एक नगर, तो म्हणतो. ते नगर अजन्म्याचे आहे, ज्याची जाणीव कधीच ढळत नाही. त्याच्याकडे लक्ष लावणारा पुन्हा शोक करत नाही. इथेच मुक्त झालेला खरोखर मुक्त होतो. हेच ते. ही दारे म्हणजे शरीराची द्वारे: दोन डोळे, दोन कान, दोन नाकपुड्या आणि तोंड, बेंबी, आणि खालची दोन द्वारे. अकरावे दार जुने ग्रंथ मस्तकाच्या टाळूवर मानतात. अजन्मा म्हणजे आत्मा: मागच्या भागांतला आपल्यातला अमर “मी”. तो कधी जन्मला नाही, आणि कधी मरत नाही. नगर स्वतःसाठी बांधलेले नसते; ते त्याच्या राजासाठी असते. म्हणून भाष्यकार, म्हणजे उपनिषदांचा अर्थ समजावणारे जुने आचार्य, म्हणतात: शरीरही अशा स्वामीची सेवा करते, जो त्या शरीराचा भाग नाही. “इथेच मुक्त होणे” म्हणजे जिवंतपणीच वासना आणि शोक यांतून सुटणे. असा माणूस शरीर पडले की कायमचा मुक्त होतो, आणि दुसरे शरीर घेत नाही. “हेच ते” या ध्रुवपदाचा अर्थ असा: आपल्यातला हा आत्माच ब्रह्म आहे, सर्व गोष्टींमागचे एकच सत्य.