प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
आतली शिडी
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ॥ १० ॥
पण ते ध्येय नेमके आहे कुठे? आता मृत्यू आत जाणारी वाट पायरी पायरीने दाखवतो. इंद्रियांच्या पलीकडे त्यांचे विषय आहेत. विषयांच्या पलीकडे मन. मनाच्या पलीकडे बुद्धी. आणि बुद्धीच्या पलीकडे महान आत्मा. याला सात पायऱ्यांची शिडी समजा; पुढचा मंत्र ती पूर्ण करतो. इंद्रिये, विषय, मन, बुद्धी, महान आत्मा, अव्यक्त, आणि पुरुष. परंपरेच्या अर्थाप्रमाणे प्रत्येक पायरी खालच्या पायरीपेक्षा सूक्ष्म आहे, आणि तिचे मूळही आहे; माती जशी घड्याचे मूळ असते, तशी. विषय इंद्रियांच्या वर येतात, कारण भाष्यकार त्यांचा अर्थ सूक्ष्म तत्त्वे असा घेतात. त्यांच्यापासूनच वस्तू आणि इंद्रिये दोन्ही घडतात. मन त्यांच्याहून सूक्ष्म. आणि मन जे समोर आणते, त्याचा निवाडा करणारी बुद्धी त्याहूनही सूक्ष्म. “महान आत्मा” म्हणजे अजून आतला आत्मा नव्हे. शंकराचार्य त्याचा अर्थ अख्ख्या जगाची बुद्धी असा घेतात: हिरण्यगर्भ, म्हणजे “सोनेरी गर्भ”. सृष्टीच्या आरंभी सर्वांत आधी प्रकटणारा तो पहिला जीव; सारे जीवन त्याच्यात सामावलेले असते.