प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
श्रेय आणि प्रेय
अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते ॥ १ ॥
नचिकेताने प्रत्येक देणगी नाकारली, आणि आता मृत्यू त्याला शिकवू लागतो. सुरुवात तो एका निवडीपासून करतो. ही निवड प्रत्येक माणसापुढे येतेच. श्रेय वेगळे, आणि प्रेय अगदीच वेगळे, तो म्हणतो. दोन्ही माणसाला ओढतात, पण वेगवेगळ्या दिशांना. जो श्रेय स्वीकारतो, त्याचे कल्याण होते. जो प्रेय निवडतो, तो जीवनाच्या खऱ्या ध्येयाला मुकतो. श्रेय म्हणजे “अधिक चांगले”, आणि प्रेय म्हणजे “अधिक प्रिय”. श्रेय म्हणजे जे शेवटी खरोखर आपल्या हिताचे ठरते ते. उपनिषदाच्या दृष्टीने ते म्हणजे आत्मज्ञानाने मिळणारी मुक्ती; आत्मा म्हणजे आपल्या गाभ्यातली, कधीही न मरणारी जाणीव. प्रेय म्हणजे आत्ता आवडणारे: सुखसोयी, पैसा आणि भोग. दोन्ही बांधतात, कारण दोन्ही माणसाला आपल्यामागे धावण्यात आयुष्य घालवायला लावतात. पण टिकणाऱ्या गोष्टीकडे त्यांतले एकच नेते.