प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
पूल आणि पैलतीर
यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत् परम् । अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शकेमहि ॥ २ ॥
आता मंत्र प्रार्थनेचे रूप घेतो. नाचिकेत अग्नी हा यज्ञ करणाऱ्यांसाठी पूल आहे; तो आम्हांला साधता येवो. अविनाशी, सर्वोच्च ब्रह्म हा पार जाऊ पाहणाऱ्यांचा निर्भय पैलतीर आहे; ते आम्हांला जाणता येवो. इथे दोन ध्येये शेजारी उभी आहेत. सुरुवातीपासून मृत्यूने मुलापुढे ठेवलेली तीच ही दोन. दुसऱ्या वरातला अग्नीचा विधी हा पूल आहे: तो करणाऱ्यांना तो स्वर्गापर्यंत पोचवतो. पण पूल आपल्याला त्याच नदीच्या दुसऱ्या काठावरच नेतो. ती नदी म्हणजे जन्ममरणाचा फेरा. ब्रह्म म्हणजे त्या नदीचा पैलतीर. तिथे भिण्यासारखे काहीच उरत नाही. शंकराचार्यांच्या मते ही प्रार्थना दोन्ही मागते, दोन्ही आपापल्या जागी: स्वर्ग हवा असणाऱ्यांसाठी विधी, आणि मुक्ती हवी असणाऱ्यांसाठी ब्रह्मज्ञान.