प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
शरीर पडण्यापूर्वी
इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक्षरीरस्य विस्रसः । ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ॥ ४ ॥
शरीर गळून पडण्यापूर्वी, इथेच, माणसाला हे समजले, तर तो मुक्त होतो. नाही तर त्याला पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो, या जगात किंवा दुसऱ्या. हा स्पष्ट इशारा आहे. आत्मा जाणायची वेळ आत्ता आहे, याच जन्मात. मरणापूर्वी ज्याला याची जाग येते, तो पुन्हा जन्मत नाही. ज्याला येत नाही, तो जन्ममरणाच्या फेऱ्यात परत जातो. संस्कृत अगदी त्रोटक आहे. ते म्हणते, “शरीर पडण्यापूर्वी इथे हे समजू शकला तर”, आणि मग थेट उडी घेते: “तो निर्माण झालेल्या जगांत शरीर घ्यायला पात्र होतो.” मधले शब्द शंकराचार्य भरतात, आणि ते इथे दिले आहेत. हा पारंपरिक अर्थ आहे; काही आधुनिक विद्वान या मंत्राचा अर्थ वेगळा लावतात. मृत्यू कडक गुरू आहे, आणि दयाळूही. पुढच्या जन्माची वाट पाहू नकोस, असे तो मुलाला सांगतो.