प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
पुन्हा फेऱ्यात
यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः । न स तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ॥ ७ ॥
प्रत्येक रथ शेवटी पोचतो कुठे? ज्याला विवेक नाही, ज्याचे मन बेसावध आहे, आणि जो कधीच शुद्ध नसतो, तो ध्येयापर्यंत पोचत नाही. तो संसारातच भटकत राहतो. संसार म्हणजे जन्ममरणाचा फेरा: जन्मणे, जगणे, मरणे, आणि पुन्हा जन्मणे, असे पुन्हा पुन्हा. मागच्या भागांत याचे वर्णन आले आहे. हा शब्द ज्या धातूपासून आला, त्याचा अर्थ आहे “वाहत राहणे” किंवा “भटकणे”. “ध्येय” म्हणजे सर्वोच्च अवस्था; पुढचे मंत्र तिचे नाव सांगतात. उधळलेल्या घोड्यांचा रथ तिथे कधीच पोचत नाही. तो या शेतातून त्या शेतात धावत राहतो, जन्मामागून जन्म, आणि जिथून निघाला तिथेच परत येतो. “शुद्ध” म्हणजे इथे केवळ स्वच्छ शरीर नव्हे. त्याचा अर्थ आहे दुष्कर्मांपासून दूर ठेवलेले जीवन. असे जीवन असेल, तरच मनाला स्पष्ट दिसू शकते.