प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
तर्काच्या पलीकडे
नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ॥ ९ ॥
ही समज तर्काने मिळत नाही, मृत्यू म्हणतो. पण दुसऱ्याने शिकवली, तर ती सहज कळते, प्रिय मुला. आणि ती तुला मिळाली आहे. तुझा निश्चय खरोखर अढळ आहे. नचिकेता, तुझ्यासारखा प्रश्न विचारणारा आम्हाला नेहमी भेटो! तर्क निरुपयोगी नाही, पण तो इथपर्यंत पोहोचत नाही. एका हुशार युक्तिवादाला त्याहून हुशार युक्तिवाद नेहमीच खोडून काढू शकतो. म्हणून केवळ तर्काने हा प्रश्न कधीच सुटत नाही. आत्मा ही सिद्ध करायची कल्पना नाही. सिद्ध करणारा तोच आहे, आणि तो दाखवूनच द्यावा लागतो. शेवटच्या ओळीत गुरूचा आनंद दिसतो. शिकण्याची एवढी भूक असलेले शिष्य मृत्यूला फार थोडे भेटले आहेत, आणि असे आणखी भेटावेत, असे त्याला वाटते.