प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
उगारलेले वज्र
यदिदं किं च जगत् सर्वं प्राण एजति निःसृतम् । महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ २ ॥
एवढ्या मोठ्या वृक्षाला व्यवस्थेत कोण ठेवते? ब्रह्म. शस्त्र उगारून उभ्या असलेल्या स्वामीची आज्ञा सेवक पाळतात, तसे सारे काही त्याची आज्ञा पाळते. हे सारे जग, जे काही आहे ते, प्राणातून बाहेर आले, आणि प्राणातच हलते. ते ब्रह्म म्हणजे महाभय, प्रहार करायला उगारलेले वज्र. जे हे जाणतात, ते अमर होतात. इथला प्राण साधा श्वास नव्हे. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य, ज्यांचा उपनिषदांवरचा अर्थ सर्वांत प्रसिद्ध आहे, त्याचा अर्थ खुद्द ब्रह्म असा घेतात: सर्व जीवनाचे जीवन. वज्र हे देवांचा राजा इंद्र याचे शस्त्र. ते समोर असताना कुणीही नियम मोडायचे धाडस करत नाही. तसेच ब्रह्म साऱ्या जगाला त्याच्या व्यवस्थेत धरून ठेवते. हे “भय” म्हणजे त्या व्यवस्थेचा दरारा; तिच्यातून काहीच सुटत नाही. जे ब्रह्माला आपला आत्मा म्हणून जाणतात, त्यांना तिच्यापासून भिण्यासारखे काही उरत नाही.