प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
न टिकणारा खजिना
जानाम्यहं शेवधिरित्यनित्यं न ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ॥ १० ॥
आता मृत्यू स्वतःबद्दल सांगतो. “लोक ज्याला खजिना म्हणतात, तो टिकत नाही, हे मी जाणतो. जे अस्थिर आहे, त्याने स्थिर कधीच मिळत नाही. हे जाणून मी नाचिकेत अग्नी रचला, आणि नाश पावणाऱ्या वस्तूंनी काहीतरी टिकाऊ मिळवले.” नाचिकेत अग्नी म्हणजे दुसऱ्या वरासाठी मृत्यूने मुलाला शिकवलेला, स्वर्गाला नेणारा अग्नीचा विधी. खजिना म्हणजे अशा विधींचे फळ. ते अशा आहुतींनी मिळवलेले असते, ज्या स्वतःच संपून जातात. इथे शंकराचार्यांचा अर्थ घेतला आहे. त्यांच्या मते मृत्यूने स्वतः हाच विधी केला, आणि त्यानेच त्याला मृतांचा राजा होण्याचे उच्च पद मिळाले. “टिकाऊ” म्हणजे इथे तुलनेने टिकणारे. ते पद युगानुयुगे टिकते, म्हणून माणसाच्या आयुष्यापुढे ते कायमचे वाटते. पण ते चिरंतन नाही, आणि हे मृत्यूला ठाऊक आहे. आपणच दिलेल्या देणगीची मर्यादा तो इथे कबूल करतो. काही अनुवादक हा मंत्र नचिकेताच्या तोंडी घालतात.