प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
दूर दूर जाणाऱ्या दोन वाटा
दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ॥ ४ ॥
मृत्यू पुढे म्हणतो. अविद्या आणि जिला विद्या म्हणतात ती, या दोघी एकमेकींपासून फार दूर आहेत. त्या उलट दिशांना नेतात. नचिकेताला विद्येची ओढ आहे, असे मला दिसते. इतक्या सुखांनीही तुला तिच्यापासून ओढून नेले नाही. इथे अविद्या म्हणजे माहितीचा अभाव नव्हे. प्रेयालाच श्रेय समजणे, आणि शरीर व त्याची सुखे म्हणजेच आपण असे मानणे, ही अविद्या. विद्या म्हणजे आत्म्याचे ज्ञान: शरीर आणि मन यांच्यामागचा खरा “मी”, ज्याला कोणताही मृत्यू स्पर्श करू शकत नाही. पहिल्या मंत्रातल्या दोन वाटा याच दोघींशी जुळतात. प्रेय ही अविद्येची वाट, आणि श्रेय ही विद्येची. दोन्ही अगदी वेगवेगळ्या ठिकाणी नेतात, आणि दोन्हींवरून एकाच वेळी कुणालाच चालता येत नाही.