प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
तीन, तीन आणि तीन
त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति ॥ १७ ॥
मृत्यू पुढे या अग्नीची महती सांगतो. जो हा नाचिकेत अग्नी तीनदा पेटवतो, तिघांशी निष्ठा राखतो, आणि तीन कर्तव्ये पार पाडतो, तो जन्म आणि मृत्यू दोन्ही तरून जातो. एक तेजस्वी, स्तुत्य देव आहे; तो सर्वज्ञ आहे, सृष्टिकर्त्यापासून जन्मलेला आहे. त्याला जो जाणतो, आणि आपला आत्मा म्हणून पाहतो, त्याला कायमची शांती मिळते. या मंत्रात तीनच तीन आहेत, आणि शंकराचार्य त्यांचा उलगडा करतात. ज्या तिघांशी निष्ठा राखायची, ते म्हणजे आई, वडील आणि गुरू. तीन कर्तव्ये म्हणजे यज्ञ, वेदाध्ययन आणि दान. तो देव म्हणजे अग्नी. तो हिरण्यगर्भापासून, म्हणजे “सोनेरी गर्भा”पासून जन्मला; हिरण्यगर्भ हे सृष्टीतले पहिले अस्तित्व. अग्नीला आपला आत्मा म्हणून पाहणे म्हणजे त्याच्या उच्च पदापर्यंत पोहोचणे. कर्मकांड यापेक्षा जास्त काही देऊ शकत नाही. पण दुसऱ्या वराच्या वेळी पाहिले तसे, आत्मज्ञानाने मिळणारी कायमची मुक्ती ही नव्हे.