प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
सर्व देवता ज्याला पूजतात
ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ॥ ३ ॥
पुन्हा शरीराच्या नगरात येऊन मृत्यू दाखवतो, ते नगर जिवंत कोण ठेवते. आतला तो वर जाणाऱ्या श्वासाला वर चढवतो, आणि खाली जाणाऱ्या श्वासाला खाली ढकलतो. मध्यभागी बसलेल्या त्या लहानग्याची सर्व देवता उपासना करतात. जुने ग्रंथ प्राणाचे त्याच्या कामानुसार भाग करतात. इथे प्राण म्हणजे वर आणि बाहेर जाणारा श्वास, आणि अपान म्हणजे खाली जाणारा श्वास. दोघेही आपल्या मर्जीने हलत नाहीत. हृदयातला तो दोघांनाही चालवतो. मंत्र त्याला वामन म्हणतो. या शब्दाचा नेहमीचा अर्थ “बुटका”. म्हणून अनेक जण त्याचा अर्थ हृदयातला लहानसा, म्हणजे मागच्या भागातला अंगठ्याएवढा पुरुष, असा घेतात. पण आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य, ज्यांचा उपनिषदांवरचा अर्थ सर्वांत प्रसिद्ध आहे, या शब्दाचा अर्थ “भजनीय”, म्हणजे ज्याची पूजा करावी असा, घेतात. इथल्या देवता म्हणजे शरीरातली इंद्रिये आणि शक्ती; वैदिक विचारात त्या प्रत्येकाची स्वतःची देवता असते. प्रजा जशी राजाला नजराणे आणते, तशा त्या रात्रंदिवस त्याची सेवा करतात, आणि जगातली दृश्ये आणि आवाज त्याच्यापर्यंत पोचवतात.