प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
सर्व जाणणारा
येन रूपं रसं गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्च मैथुनान् । एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते । एतद्वै तत् ॥ ३ ॥
रूप, चव, वास, आवाज आणि स्पर्श, आणि प्रणयाचे सुख, हे सारे आपण कशाने जाणतो? याच आत्म्याने. याला न कळणारे असे काय उरते? हेच ते. प्रत्येक दृश्यामागे एक पाहणारा असतो, प्रत्येक आवाजामागे एक ऐकणारा. डोळा स्वतः पाहत नाही; मेलेल्या माणसाचे डोळे उघडे असतात, तरी त्यांना काही दिसत नाही. डोळ्यांतून पाहणारा तो आत्मा. त्याच्याशिवाय काहीच जाणता येत नाही, म्हणून त्याला न कळणारे असे काहीच नाही. ज्या प्रकाशात सारे जग दिसते, तो प्रकाश तोच आहे. शेवटचे शब्द, “हेच ते”, या भागात पुन्हा पुन्हा ध्रुवपदासारखे येणार आहेत. “ते” म्हणजे ब्रह्म: सर्व गोष्टींमागचे एकच सत्य, सर्वांचा आत्मा. धर्म आणि अधर्म, भूत आणि भविष्य यांच्या पलीकडे काय आहे, असे नचिकेताने विचारले होते; त्याला हवे होते ते हेच. शंकराचार्यांच्या अर्थाप्रमाणे आपल्यातला जाणणारा म्हणजेच ते.