प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
बसल्या जागी सर्वत्र
आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः । कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ॥ २१ ॥
मग एक कोडे येते. बसलेला असूनही तो दूर जातो. झोपलेला असूनही सर्वत्र पोहोचतो. जो आनंदतो, आणि आनंदतही नाही, त्या देवाला माझ्याशिवाय दुसरा कोण जाणू शकेल? आत्मा स्वतः कधीच हलत नाही. पण मन आणि इंद्रिये जिथे जातात, तिथे तो गेल्यासारखा वाटतो. अंथरुणात निश्चल पडलेला माणूस स्वप्नात दूरदूर फिरून येतो, तसे. तो आनंदी आणि आनंदहीन, दोन्ही वाटतो. प्रत्येक आनंदातून तोच प्रकाशतो, तरी तो कधी आनंदात गुंतत नाही. “माझ्याशिवाय कोण” ही बढाई नाही. भाष्यकार याचा अर्थ “माझ्यासारख्याशिवाय कोण” असा घेतात: अशा द्वंद्वांच्या पलीकडे पाहिलेला ज्ञानी. मृत्यू इथे ज्ञानी म्हणून बोलतो, आणि नचिकेतालाही त्या जाणिवेत ओढून घेतो.