प्रमुख उपनिषदे · कठोपनिषद्
गुहेतली छाया आणि प्रकाश
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे । छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः ॥ १ ॥
आत्मा नेहमीच्या मार्गाने जाणता येत नाही, असे मृत्यूने नचिकेताला सांगितले होते. आता तो कसा जाणता येतो, ते मृत्यू दाखवू लागतो. सुरुवात तो आत्मा कुठे राहतो, तिथून करतो. आपल्या प्रत्येकात दोन आत्मे आहेत, तो म्हणतो. ते हृदयाच्या गुहेत शेजारी शेजारी राहतात. त्याचे शब्द असे: या शरीरात दोघे कर्मांचे फळ पितात. हे शरीर आपल्याला पूर्वीच्या सत्कर्मांनी मिळाले आहे. दोघेही हृदयाच्या गुहेत शिरले आहेत; तेच आतले सर्वोच्च स्थान. ब्रह्म जाणणारे त्यांना छाया आणि प्रकाश म्हणतात; ब्रह्म म्हणजे सर्व गोष्टींमागचे एकच सत्य. पाच पवित्र अग्नी सतत पेटते ठेवणारे गृहस्थही असेच म्हणतात. आणि ज्यांनी नाचिकेत अग्नी तीनदा रचला आहे, तेही. नाचिकेत अग्नी म्हणजे मृत्यूने मुलाला शिकवलेला अग्नीचा विधी. हे दोघे म्हणजे सुखदुःखे भोगत जगणारा जीवात्मा, आणि फक्त पाहत राहणारा परमात्मा. पहिला छाया आहे: अंधुक, जगात अडकलेला, आणि दुसऱ्याच्याच प्रकाशाने उजळलेला. दुसरा प्रकाश आहे. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य नमूद करतात, खरे तर फळ फक्त पहिलाच चाखतो. दोघे एकत्र राहतात, म्हणून दुसऱ्यालाही फळ पिणारा म्हटले आहे.