प्रमुख उपनिषदे · केनोपनिषद्
जाणिवेच्या प्रत्येक क्षणी
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ ४॥
विचाराने ते कधीच पकडता येत नसेल, तर ते कळते तरी कसे? पुढचा मंत्र उत्तर देतो. जाणण्याच्या प्रत्येक क्रियेत ते ओळखले, की ते खऱ्या अर्थाने कळते, आणि त्यातून अमृतत्व मिळते. आत्म्यामुळे माणसाला बळ मिळते, आणि या ज्ञानाने मृत्यूपासून सुटका होते. आपण पाहतो, ऐकतो किंवा विचार करतो, त्या प्रत्येक वेळी काहीतरी जाणत असते. विचार क्षणाक्षणाला बदलतात; ती जाणीव बदलत नाही. जाणण्याच्या प्रत्येक क्षणी हजर असलेली ती स्थिर जाणीव म्हणजे आपलाच आत्मा, हे ओळखणे म्हणजे ब्रह्म जाणणे. इथे अमृतत्व म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटका. भारतीय विचारात ज्याला आत्मा कळला नाही, तो पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो. आणि बळाविषयी शंकराचार्य म्हणतात: धन, मित्र किंवा मंत्र-तंत्र यांतून मिळणारे बळ कधी ना कधी दगा देते. आत्म्यातून मिळणारे बळ दगा देत नाही, आणि तेच साधकाला या ज्ञानापर्यंत घेऊन जाते.