- 1मनाला कोण चालवते?केनोपनिषदाला नाव त्याच्या पहिल्या शब्दावरून मिळाले: “केन”, म्हणजे “कोणाकडून?”. उपनिषदाची सुरुवात एका शिष्याच्या प्रश्नांनी होते. मन कोणाच्या प्रेरणेने बाहेर धावते आणि आपल्या विषयांवर जाऊन पडते? आपल्या सगळ्या शक्तींमध्ये पहिला असलेला प्राण क…
- 2कानाचाही कानगुरू कोड्यातच उत्तर देतात. ते कानाचा कान आहे, मनाचे मन, वाणीची वाणी. ते प्राणाचा प्राण आणि डोळ्याचा डोळा आहे. ज्ञानी लोक ही इंद्रिये आणि शक्ती सोडून देतात, आणि या जगातून जाताना अमर होतात. “कानाचा कान” म्हणजे ज्याच्यामुळे कानाला मुळात ऐकू ये…
- 3जिथे शब्द पोहोचत नाहीतपण इंद्रियांमागचे हे तत्त्व इंद्रियांना गाठता येत नाही. तिथे डोळा जात नाही, वाणी जात नाही, मनही जात नाही. आम्ही ते जाणत नाही. ते कुणी कसे शिकवावे, हेही आम्हाला कळत नाही. कारण सोपे आहे. डोळा जे काही पाहतो, ते आपल्यासमोरची वस्तू म्हणून पाहतो.…
- 4ना ज्ञात, ना अज्ञातते काय नाही, हे सांगून गुरू उत्तर देतात. ते ज्ञाताहून वेगळे आहे, आणि अज्ञाताच्याही पलीकडे आहे. ज्या पूर्वीच्या आचार्यांनी आम्हाला हे समजावून सांगितले, त्यांच्याकडून आम्ही असे ऐकले आहे. ज्ञात म्हणजे आपल्याला उमगलेले सारे काही. अज्ञात म्हणजे…
- 5वाणी जे सांगू शकत नाहीआता गुरू आपल्या एकेका शक्तीतून त्याच्याकडे बोट दाखवतात, आणि सुरुवात वाणीपासून करतात. शब्दांनी ते व्यक्त होत नाही, पण शब्द मुळात उमटतात ते त्याच्यामुळेच. तेच ब्रह्म, हे जाण; लोक इथे “हे” म्हणून ज्याची उपासना करतात, ते नव्हे. म्हणजे आपल्यातून…
- 6मन जे चिंतू शकत नाहीहाच क्रम आता मनाकडे वळतो. मनाला त्याचा विचार करता येत नाही, पण लोक म्हणतात, मनाला विचार करता येतो तो त्याच्यामुळेच. तेच ब्रह्म, हे जाण; लोक इथे “हे” म्हणून ज्याची उपासना करतात, ते नव्हे. इथे मन म्हणजे सारे आतले जग: विचार करणे, निर्णय घेणे,…
- 7डोळा जे पाहू शकत नाहीमग दृष्टी. डोळ्याला ते दिसत नाही, पण डोळ्यांना दिसते ते त्याच्यामुळेच. तेच ब्रह्म, हे जाण; लोक इथे “हे” म्हणून ज्याची उपासना करतात, ते नव्हे. संस्कृत ओळ “ज्याच्या योगे माणूस डोळ्यांनाच पाहतो” अशीही वाचता येते. आपले डोळे थकले आहेत किंवा नजर…
- 8कान जे ऐकू शकत नाहीनंतर श्रवण. कानाला ते ऐकू येत नाही, पण ऐकणे हेच मुळात कळते ते त्याच्यामुळे. तेच ब्रह्म, हे जाण; लोक इथे “हे” म्हणून ज्याची उपासना करतात, ते नव्हे. इथे मुद्दा वस्तूंवरून त्यांच्या जाणण्याकडे वळतो. एखादा आवाज आपल्याला ऐकू आला की नाही, हे आपल्…
- 9प्राणालाही चालवणारेपाचांपैकी शेवटचा प्राण. ते प्राणाने श्वास घेत नाही, पण प्राणाला आत-बाहेर नेते ते तेच. तेच ब्रह्म, हे जाण; लोक इथे “हे” म्हणून ज्याची उपासना करतात, ते नव्हे. पहिल्या मंत्रात प्राणाला आपल्या शक्तींपैकी पहिला म्हटले होते. गाढ झोपेत इंद्रिये आण…
- 10“मला कळले” असे वाटत असेल तरकेनोपनिषदाचा दुसरा भाग विचारतो: ब्रह्म जाणणे म्हणजे नेमके काय? पहिल्या भागात आपल्या इंद्रियांमागे आणि मनामागे हेच एक सत्य सापडले होते. गुरू एका इशाऱ्याने सुरुवात करतात. “मला ते चांगले कळले आहे,” असे तुला वाटत असेल, तर तुला त्याचे फारच थोडे…
- 11कळते, आणि कळतही नाहीआपल्याला काय उमगले, ते शिष्य सांगतो. “मला ते चांगले कळले आहे,” असे मी मानत नाही. “मला ते कळत नाही,” असेही मानत नाही. मला ते कळते, आणि तरीही कळत नाही. “कळते, आणि कळत नाही,” हे वचन आमच्यापैकी जो समजतो, त्यालाच ते कळले. कोड्याचे दोन्ही भाग खरे…
- 12नम्रालाच गवसतेगुरू शिष्याच्या उत्तरावर शिक्कामोर्तब करतात. “मला ते गवसले,” असा दावा जो करत नाही, त्यालाच ते गवसले आहे. जो तसा दावा करतो, त्याला ते कळलेले नाही. जे “आम्हाला समजले” म्हणतात, त्यांना ते समजलेले नसते. जे “आम्हाला समजत नाही” म्हणतात, त्यांना त…
- 13जाणिवेच्या प्रत्येक क्षणीविचाराने ते कधीच पकडता येत नसेल, तर ते कळते तरी कसे? पुढचा मंत्र उत्तर देतो. जाणण्याच्या प्रत्येक क्रियेत ते ओळखले, की ते खऱ्या अर्थाने कळते, आणि त्यातून अमृतत्व मिळते. आत्म्यामुळे माणसाला बळ मिळते, आणि या ज्ञानाने मृत्यूपासून सुटका होते. आ…
- 14याच जन्मातहा मंत्र निकडीचा सूर लावतो. इथे, याच जन्मात ते कळले, तर जीवनाला त्याचे सत्य गवसले. नाही कळले, तर फार मोठी हानी आहे. ज्ञानी लोक ते प्रत्येक प्राण्यात पाहतात, आणि या जगातून जाताना अमर होतात. “इथे” हा शब्द महत्त्वाचा आहे. संधी याच मानवी जन्मात…
- 15देवांचा विजयआतापर्यंतच्या मंत्रांनी शिकवले, की जगामागचे एकमेव सत्य असलेले ब्रह्म हीच आपल्या इंद्रियांमागची आणि मनामागची गुप्त शक्ती आहे. आता केनोपनिषद एक कथा सांगते. तेच सत्य देवांच्या जगात कसे काम करते, ते तिच्यातून दिसते. एकदा ब्रह्माने देवांना विजय…
- 16एक अद्भुत रूपदेव आपापसांत म्हणाले, “हा विजय आमचाच. हा मोठेपणा आमचाच.” त्यांच्या मनात काय चालले आहे, ते ब्रह्माने जाणले. त्यांचा गर्व उतरवण्यासाठी ब्रह्म त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. पण हे काय आहे, ते देवांना कळले नाही. “हा अद्भुत यक्ष आहे तरी कोण?” त्यांनी…
- 17आधी अग्नीदेव अग्नीकडे वळले. “हे जातवेदा,” ते म्हणाले, “हा अद्भुत यक्ष कोण आहे, ते शोधून काढ.” “ठीक आहे,” अग्नी म्हणाला. अग्नी म्हणजे वैदिक यज्ञातला पवित्र अग्नी. तोच आहुती इतर देवांपर्यंत पोहोचवतो. “जातवेद” म्हणजे जे जे जन्माला आले, ते सारे जाणणारा.…
- 18“मी अग्नी”अग्नी यक्षाकडे धावत गेला. यक्षानेच आधी विचारले, “तू कोण?” “मी अग्नी,” तो म्हणाला. “मीच जातवेद.” त्याने आपली दोन्ही नावे सांगितली: साधे नाव आणि अभिमानाचे नाव. आपल्याला सगळे ओळखतात, अशी सवय झालेल्या माणसाची ही रीत.
- 19अग्नीची बढाई“मग तुझ्यात सामर्थ्य तरी काय आहे?” यक्षाने विचारले. “जे जे आहे ते सारे मी जाळू शकतो,” अग्नी म्हणाला, “या पृथ्वीवरचे सारे काही.” ही पोकळ बढाई नव्हती. आग एखादे जंगल किंवा एखादे शहर राख करू शकते.
- 20गवताची एक काडीयक्षाने त्याच्यापुढे गवताची एक काडी ठेवली. “ही जाळ.” अग्नी पूर्ण वेगाने तिच्यावर धावून गेला, पण ती जाळू शकला नाही. तो तसाच देवांकडे परत गेला. “हा अद्भुत यक्ष कोण आहे, ते मला शोधता आले नाही,” तो म्हणाला. जो अग्नी सारी पृथ्वी जाळू शकत होता, त…
- 21वायूची पाळीमग देव वायूकडे वळले. “हे वायू,” ते म्हणाले, “हा अद्भुत यक्ष कोण आहे, ते शोधून काढ.” “ठीक आहे,” वायू म्हणाला. अग्नीनंतर त्यांच्यात सर्वांत बलवान वायूच वाटत होता: न दिसणारा, सर्वत्र असणारा, झाडे उन्मळून टाकणारा आणि ढगांना पिटाळून लावणारा.
- 22“मी वायू”वायू यक्षाकडे धावत गेला. यक्षाने त्यालाही विचारले, “तू कोण?” “मी वायू,” तो म्हणाला. “मीच मातरिश्वा.” अग्नीसारखेच त्यानेही आपले जुने भारदस्त नाव जोडले. मातरिश्वा म्हणजे “अवकाशात संचार करणारा”. एवढे सांगितले की पुरे, अशी त्याची खात्री होती.
- 23वाऱ्याची बढाई“मग तुझ्यात सामर्थ्य तरी काय आहे?” “जे जे आहे ते सारे मी उडवून नेऊ शकतो,” वायू म्हणाला, “या पृथ्वीवरचे सारे काही.” मोठे वादळ घरांची छपरे उडवून लावते, जहाजे भिरकावून देते. हे सारे करून दाखवलेल्याच्या थाटात वायू बोलत होता.
- 24काडी हललीही नाहीपुन्हा गवताची एक काडी ठेवली गेली. “ही उडवून ने.” वायू पूर्ण वेगाने तिच्यावर झेपावला, पण ती जराही हलली नाही. तोही परत गेला. “हा अद्भुत यक्ष कोण आहे, ते मला शोधता आले नाही,” तो म्हणाला. तोच धडा दुसऱ्यांदा मिळतो. जो वारा सारी पृथ्वी उडवून नेऊ…
- 25इंद्र आला, यक्ष लोपलाशेवटी देव आपल्या राजाकडे, इंद्राकडे वळले. “मघवा”, म्हणजे दानशूर, अशी हाक मारून ते त्याला म्हणाले, “हा अद्भुत यक्ष कोण आहे, ते शोधून काढ.” “ठीक आहे,” इंद्र म्हणाला, आणि यक्षाकडे धावत गेला. पण तो जवळ पोहोचताच यक्ष अदृश्य झाला. यक्ष अदृश्य का…
- 26हिमालयाची कन्या उमात्याच ठिकाणी इंद्राला एक अतिशय सुंदर स्त्री भेटली, अलंकारांनी झळाळणारी. ती होती उमा, बर्फाच्छादित हिमालयाची, हिमवानाची कन्या. इंद्राने तिला विचारले, “तो अद्भुत यक्ष कोण होता?” पुढच्या काळातल्या कथांमध्ये उमा म्हणजे शिवाची पत्नी, देवी पार्वत…
- 27“ते ब्रह्म होते”केनोपनिषदाचा शेवटचा भाग कथा पूर्ण करतो आणि तिच्यातले धडे सांगतो. इंद्राला भेटलेली ती तेजस्वी स्त्री होती उमा. देवराज ज्या उत्तराची वाट पाहत होता, ते तिने त्याला दिले. “ते ब्रह्म आहे,” ती म्हणाली. “ब्रह्माच्याच विजयात तुम्ही एवढे मोठे झालात.…
- 28जवळ गेलेले तिघेम्हणूनच अग्नी, वायू आणि इंद्र हे तिघे एका अर्थी इतर देवांहून श्रेष्ठ आहेत. ते ब्रह्माच्या सर्वांत जवळ गेले, त्यांनी त्याला स्पर्श केला. आणि ते ब्रह्म आहे, हे त्यांच्यापैकी एकाने सर्वांत आधी जाणले. अग्नी आणि वायू त्या अद्भुत यक्षासमोर उभे रा…
- 29सर्वांत श्रेष्ठ इंद्रआणि त्याच कारणाने त्या तिघांपैकी इंद्र तर सर्व देवांमध्ये सर्वश्रेष्ठ ठरतो. तो ब्रह्माच्या सर्वांत जवळ गेला, आणि ते ब्रह्म आहे हे त्यानेच सर्वांत प्रथम जाणले. अग्नी आणि वायू यक्षाला भेटले, आणि हरले. इंद्राला तर त्याच्याशी बोलायलाही मिळाले न…
- 30विजेच्या लखलखाटासारखेकथा सांगून झाल्यावर गुरू ब्रह्म मनात धरण्यासाठी दोन प्रतिमा देतात. पहिली आपल्या भोवतालच्या जगातून येते. ब्रह्म विजेच्या लखलखाटासारखे आहे, जो पाहून आपण “आ!” असे उद्गारतो. डोळ्याची उघडझाप व्हावी, आणि आपण “आ!” म्हणून जावे, तसे ते आहे. देवांसमो…
- 31मन जसे धाव घेतेदुसरी प्रतिमा आपल्या आतून येते. जणू मन त्याच्याकडे धाव घेते. मनाने माणूस त्याचे पुन्हा पुन्हा स्मरण करतो, आणि मनाचा संकल्प त्याच्यावर स्थिरावतो. आत्म्याच्या सर्वांत जवळ असते ते मन. शंकराचार्य या मंत्राचा अर्थ असा लावतात: मन जणू पुढे होऊन ब्…
- 32सर्वांचे प्रियप्रिय व्यक्तीच्या त्या आठवणीतून एक नाव पुढे येते. ब्रह्माला “तद्वन”, म्हणजे प्रिय, म्हणतात, आणि प्रिय म्हणूनच त्याची उपासना करावी. जो त्याला असे जाणतो, त्याच्यावर सर्व प्राणी प्रेम करतात. तद्वन म्हणजे “ते, जे प्रेम करण्याजोगे आहे”: प्रत्येक…
- 33शिकवण सांगून झालीशिष्याला अजून काही हवे आहे, असे दिसते. “गुरुदेव,” तो म्हणतो, “आपण मला उपनिषद सांगावे.” गुरू उत्तर देतात, “उपनिषद तुला सांगून झाले आहे. ब्रह्माविषयीची गुप्त शिकवण आम्ही तुला सांगितली आहे.” उपनिषद म्हणजे गुरूजवळ बसलेल्या शिष्याला दिलेली गुप्त…
- 34शिकवणीचा पायाही शिकवण कशावर उभी आहे, ते असे. तप, दम आणि सत्कर्म हा तिचा पाया. सर्व वेद तिची अंगे आहेत, आणि सत्य हे तिचे घर. तप म्हणजे साधी राहणी, आणि शरीराने व मनाने सतत केलेला प्रयत्न. दम म्हणजे इंद्रियांवर ताबा. सत्कर्म म्हणजे आपली कर्तव्ये आणि विधी न…
- 35परमलोकात स्थिरजो ही शिकवण अशी जाणतो, तो सारे पाप झटकून टाकतो, आणि अनंत, सर्वश्रेष्ठ स्वर्गलोकात स्थिर होतो. तिथे तो खरोखर स्थिर होतो. जाणल्याने पापातून सुटका कशी होते? जोपर्यंत माणूस ती कर्मे करणारे शरीर म्हणजेच “मी” असे मानतो, तोपर्यंतच त्याची चुकीची कर…