प्रमुख उपनिषदे · केनोपनिषद्
कानाचाही कान
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २॥
गुरू कोड्यातच उत्तर देतात. ते कानाचा कान आहे, मनाचे मन, वाणीची वाणी. ते प्राणाचा प्राण आणि डोळ्याचा डोळा आहे. ज्ञानी लोक ही इंद्रिये आणि शक्ती सोडून देतात, आणि या जगातून जाताना अमर होतात. “कानाचा कान” म्हणजे ज्याच्यामुळे कानाला मुळात ऐकू येते ते. कान हे फक्त एक साधन आहे. दिवा उजळायला जशी ज्योत लागते, तसे कानालाही ऐकायला आतून कुणीतरी लागते. कानातून ऐकणारा तो म्हणजे आत्मा. इंद्रिये सोडणे म्हणजे डोळे, कान आणि मन यांनाच “मी” समजणे सोडून देणे. उपनिषदांवरचे सर्वांत प्रसिद्ध भाष्य आठव्या शतकातल्या शंकराचार्यांचे आहे. ते “या जगातून जाणे” याचा अर्थ केवळ मरण असा घेत नाहीत. याच जन्मात त्या चुकीकडे पाठ फिरवणे, असा घेतात. अमर होणे म्हणजे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून सुटणे. भारतीय विचारात ज्याला आत्मा कळला नाही, तो पुन्हा पुन्हा जन्म घेतो.