प्रमुख उपनिषदे · केनोपनिषद्
ना ज्ञात, ना अज्ञात
अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ४॥
ते काय नाही, हे सांगून गुरू उत्तर देतात. ते ज्ञाताहून वेगळे आहे, आणि अज्ञाताच्याही पलीकडे आहे. ज्या पूर्वीच्या आचार्यांनी आम्हाला हे समजावून सांगितले, त्यांच्याकडून आम्ही असे ऐकले आहे. ज्ञात म्हणजे आपल्याला उमगलेले सारे काही. अज्ञात म्हणजे जे अजून उमगले नाही, पण कधीतरी उमगू शकेल ते. दोन्ही वस्तूच: एक सापडलेली, दुसरी अजून सापडायची. हे त्यांपैकी काहीच नाही. ते अज्ञात नाही, कारण ते आपला स्वतःचा आत्मा आहे, क्षणभरही आपल्यापासून दूर न जाणारा. आणि ते एखाद्या वस्तूसारखे ज्ञातही नाही, कारण जाणणारे नेहमी तेच असते. म्हणून ते वस्तूसारखे मिळवता येत नाही, गमावताही येत नाही. ते फक्त ओळखता येते. शेवटची ओळ म्हणजे प्रमाणाची मोहोर. गुरू हे आपल्या मनाने रचत नाहीत. स्वतः असेच शिकलेल्या ज्ञानी पुरुषांकडून, गुरू-शिष्य परंपरेने हे ज्ञान चालत आले आहे.