प्रमुख उपनिषदे · केनोपनिषद्
मनाला कोण चालवते?
ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥ १॥
केनोपनिषदाला नाव त्याच्या पहिल्या शब्दावरून मिळाले: “केन”, म्हणजे “कोणाकडून?”. उपनिषदाची सुरुवात एका शिष्याच्या प्रश्नांनी होते. मन कोणाच्या प्रेरणेने बाहेर धावते आणि आपल्या विषयांवर जाऊन पडते? आपल्या सगळ्या शक्तींमध्ये पहिला असलेला प्राण कोणाच्या आज्ञेने कामाला लागतो? आपण जे शब्द बोलतो, ते आपल्याला कोण बोलायला लावतो? आणि कोणता देव डोळ्यांना आणि कानांना त्यांच्या कामाला लावतो? इथे प्राण म्हणजे शरीर चालू ठेवणारा जीवनश्वास. त्याला पहिला म्हटले, कारण तो इतर सगळ्यांच्या आधी काम सुरू करतो आणि कधीच झोपत नाही. शेवटच्या प्रश्नातल्या “देव” या शब्दाचा मूळ अर्थ आहे तेजस्वी, प्रकाशणारा. डोळ्यांमागे आणि कानांमागे उभी राहून त्यांना कामाला लावणारी ती तेजस्वी शक्ती कोणती, असे शिष्य विचारतो. थोडक्यात: माझे मन, प्राण, वाणी, दृष्टी आणि श्रवण सगळे काम करतात, पण त्यांच्यामागे आहे तरी कोण? उपनिषदाचे उत्तर आहे आत्मा, आपल्या प्रत्येकाच्या गाभ्यातली जाणीव. आणि तो आत्मा म्हणजेच ब्रह्म, साऱ्या जगामागचे एकच सत्य. ही दोन्ही एकच आहेत.