प्रमुख उपनिषदे · केनोपनिषद्
कळते, आणि कळतही नाही
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ २॥
आपल्याला काय उमगले, ते शिष्य सांगतो. “मला ते चांगले कळले आहे,” असे मी मानत नाही. “मला ते कळत नाही,” असेही मानत नाही. मला ते कळते, आणि तरीही कळत नाही. “कळते, आणि कळत नाही,” हे वचन आमच्यापैकी जो समजतो, त्यालाच ते कळले. कोड्याचे दोन्ही भाग खरे आहेत. एखादे झाड किंवा एखादे गणित कळते, तसे त्याला ब्रह्म वस्तू म्हणून कळत नाही. पण त्याविषयी तो अज्ञानीही नाही, कारण ते त्याचाच आत्मा आहे: ज्या जाणिवेने तो काहीही जाणतो, तीच. आपल्या डोळ्यांचा विचार करा. आपण आपले डोळे कधीच थेट पाहिलेले नाहीत, फक्त आरशात पाहिले आहेत. तरीही आपल्याला दिसते, याबद्दल आपल्याला कधी शंका येत नाही. ब्रह्म असेच कळते: कधीच समोरची वस्तू म्हणून नाही, नेहमी जाणणारा म्हणून.