प्रमुख उपनिषदे · केनोपनिषद्
प्राणालाही चालवणारे
यत्प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ९॥
पाचांपैकी शेवटचा प्राण. ते प्राणाने श्वास घेत नाही, पण प्राणाला आत-बाहेर नेते ते तेच. तेच ब्रह्म, हे जाण; लोक इथे “हे” म्हणून ज्याची उपासना करतात, ते नव्हे. पहिल्या मंत्रात प्राणाला आपल्या शक्तींपैकी पहिला म्हटले होते. गाढ झोपेत इंद्रिये आणि मन शांत असतानाही तो शरीर जिवंत ठेवतो. तरीही तोही एक साधनच आहे. तो हलतो, कारण कुणीतरी त्याला हलवते. अशा रीतीने मन, प्राण, वाणी, डोळा आणि कान यांच्याबद्दलच्या शिष्याच्या पाचही प्रश्नांची उत्तरे मिळाली. प्रत्येकामागे तेच एक उभे आहे: कधी न दिसणारे, न ऐकू येणारे, विचारात न येणारे, तरीही प्रत्येक पाहण्यात, ऐकण्यात आणि विचारात हजर असलेले. तेच ब्रह्म, आणि तोच आपला आत्मा.