प्रमुख उपनिषदे · माण्डूक्योपनिषद्
जागा असलेला आत्मा
जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥ ३ ॥
पहिला पाद म्हणजे जागा असलेला आत्मा. जागेपण हे त्याचे क्षेत्र, आणि त्याची जाणीव बाहेर, जगाकडे वळलेली असते. त्याला सात अंगे आणि एकोणीस मुखे आहेत. डोळ्यांना दिसणाऱ्या, हाताला लागणाऱ्या स्थूल वस्तूंचा तो भोग घेतो. त्याचे नाव वैश्वानर, म्हणजे “सर्व माणसांचा”, कारण दिवसा आपण सगळे याच रूपात जगतो. अंगे आणि मुखे ही माणसाचे चित्र रंगवण्याची जुनी रीत आहे. शंकराचार्यांच्या मते सात अंगे म्हणजे सगळ्या विश्वाच्या रूपात पाहिलेला जागा आत्मा. आकाश त्याचे मस्तक, सूर्य त्याचा डोळा, पृथ्वी त्याचे पाय. एकोणीस मुखे म्हणजे ज्या वाटांनी तो जग आत घेतो आणि जगात काही करतो, त्या वाटा. त्यात पाच ज्ञानेंद्रिये येतात, आणि वाणी, चालणे यांसारखी पाच कर्मेंद्रिये. त्यात शरीर जिवंत ठेवणारे पाच प्राण जोडा, आणि मनाच्या चार शक्ती: मन, बुद्धी, अहंकार आणि चित्त, म्हणजे विचार करणे, निश्चय करणे, “मी”पणा आणि आठवण. थोडक्यात, जागा आत्मा म्हणजे आत्ता आहात तसे तुम्ही: इंद्रियांच्या वाटांनी वस्तूंच्या जगाकडे झेपावणारे एक शरीर.