प्रमुख उपनिषदे · माण्डूक्योपनिषद्
गाढ झोपेतला आत्मा
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥ ५ ॥
आता तिन्हींतली सर्वांत खोल अवस्था. जेव्हा झोपलेल्याला कसलीच इच्छा उरत नाही आणि कुठलेच स्वप्नही दिसत नाही, ती अवस्था म्हणजे गाढ झोप. तिसरा पाद म्हणजे गाढ झोपेतला आत्मा. त्याचे नाव प्राज्ञ, म्हणजे “जाणणारा”. इथे सगळे एक झालेले असते. तो जाणिवेचा एकच घनदाट गोळा असतो, आनंदाने भरलेला, आणि तो आनंदाचाच भोग घेतो. विचार हेच त्याचे एकमेव मुख: विचार पुन्हा जागा झाला की तोच स्वप्नात आणि जागेपणात परतण्याची वाट उघडतो. हे एकत्व भाष्यकार एका प्रतिमेतून समजावतात. रात्री अंधार पडला की सगळे आकार मिसळून एकच अखंड काळोख होतो. तसेच गाढ झोपेत जागेपणातल्या आणि स्वप्नातल्या अनेक गोष्टी विरघळून एक होतात. ही अवस्था आनंदाची आहे, हे कसे कळते? जाग आल्यावर आपण म्हणतो, “छान गाढ झोप लागली, काही कळलेच नाही.” तिथे आपल्याला कशाचाच त्रास नव्हता: ना इच्छा, ना भीती, ना धडपड. तो गाढ विसावा म्हणजेच मंत्रातला आनंद.